Crkva Svetog Đorđa na Oplencu

Crkva Svetog Đorđa na Oplencu

Prema predanju, na mestu gde su se ukrštala četiri glavna putna pravca u srcu Šumadije izrasla je i razgranala se ogromna topola. Kao neko rukom prirode podignuto svratište često je bila krov nad glavom najrazličitijim namernicima. Hajduk, frajkorac, brz i prek Crni Đorđe Petrović prepoznao je ovu tačku sa koje sa za bistrih dana vidi i stotinjak kilometara udaljeni Beograd, kao idealno mesto na kome će svojoj porodici podići dom, a tek nastaloj srpskoj vojščici komandu i upravni centar. Tako je Topola sa Oplencom čijim vrhom danas dominira prekrasna bela crkva Svetog Đorđa, mauzolej dinastije Karađorđevića, postala ne samo kućni prag vođe Prvog srpskog ustanka već i metafora bune protiv turskog ropstva, prva prestonica pobunjene Srbije.

Crkva Rođenja Presvete Bogorodice

Crkva Rođenja Presvete Bogorodice u Karađorđevom gradu

Romantična pripovest kaže da je veliki osvajač Napoleon Bonaparta upitan ko je po njemu najveći evropski vojskovođa bez zadrške rekao da u Evropi nema većeg stratega i boljeg komandanta od Crnog Đorđa Petrovića, čoveka koji je bez prave armije i vojne logistike sa svojim seljacima i trešnjevim topovima potresao same temelje Osmanlijskog carstva. Da u Napoleonovim rečima nema preterivanja svedoče brojni detalji iz života Karađorđevog. Tamo gde su drugi imalo novac, moć i silu on je najčešće imao samo neshvatljivu hrabrost, spremnost da kazni, pa i fizički likvidira. Plašili su ga se podjednako i Turci i Srbi, ali je u svojoj plahosti i prekosti imao jasne ciljeve i svest koje sve osobine mora da ima jedan vođa, a pogotovu vladar. Tako je između 1811-1813. usred bune i bitaka krenuo da utvrđuje Topolu kao prvu prestonica ustaničke Srbije. Za kratko vreme ovo malo, romantično naselje dobilo je konake, crkvu, odbrambene kule i različite ekonomske objekte. Jedna stara grafika koju je 1884. izradio Konstantin Nenadović prikazuje u Topoli veće, pravougaono utvrđenje sa četiri visoke, odbrambene kule na uglovima i nekoliko jednostavnih objekata koji i sami čine deo utvrđenog zida. Međutim, kao i mnoga druga naselja na ratom uznemirenoj srpskoj zemlji i Topola je često bila na udaru Turaka, ali i kasnijih dinastičkih sukoba, pa je ponajviše stradala tokom čuvenog Topolskog ustanka 1877. Tada je Karađorđev grad, početkom 19. veka najživlje i najprometnije mesto u celoj Srbiji, iz odmazde sravnjen sa zemljom. Potpukovnik Milutin Jovanović koji je ugušio bunu u Topoli nije čak dozvolio da se od ostatka kamena iz grada sazida most na reci Jasenici jer bi mogao postati kultno mesto.

Ikonostas u Crkvi Rođenja Presvete Bogorodice

Ikonostas u Crkvi Rođenja Presvete Bogorodice

Sredinom 20. veka srpski zašitari su u dobroj meri rekonstruisali pojedine objekte Karađorđeve prestonice, pa se danas u Topoli može videti stara škola, jedna od odbrambenih kula, voždov konak sa sedam soba, trpezarijom, sarčanom (prostorija za odlaganje konjske opreme) i veliki trem u kome se nalazi čuveni ustanički top „aberdar“ (glasnik). Sa ovog topa je početkom 20. veka skinuta desna ručka kako bi od nje bila izlivena kruna kojom će se u Sabornoj crkvi u Beogradu 1904. Petar I Karađorđević, voždov unuk, krunisati za kralja Srbije. Bila je to svojevrsna oda i slavnom pretku, ali i oružju kojim je osvojana sloboda.

Detalj stalne postavke muzej unutar Karađorđevog konaka u Topoli

Detalj stalne postavke muzeja unutar Karađorđevog konaka u Topoli

Unutar Karađorđevog grada je od neobične važnosti crkva posvećena Rodjenju Presvete Bogorodice, koju je 1811. sagradio Karađorđe Petrović. Ova jednostavna, jednobrodna bogomolja sa visokom kulom na pročelju dokaz je duboke svesti vođe ustanka o važnoj tradiciji ktitorstva kroz srpsku istoriju. Vladar nije vladar ako ne podigne hram, nepisano je pravilo u Srba. Prvi put je ova crkva, za koju je ikonostas oslikao čuveni ustanik i zograf Petar Nikolajević Moler, stradala već 1813. Obnovio je 1842, u vreme kada i druge objekte u prestonici svoga oca, knez Aleksandar Karađorđević. Tada je iz Beograda došao prvi slikar Srbije Dimitrije Avramović da po narudžbini vladara naslika ikonostas za Karađorđevu crkvu. Novi progon Karađorđevića, a pogotovu odmazda posle Topolske pobune kada je Drugi lepenički bataljon odbio da položi zakletvu kralju Milanu Obrenoviću u Kragujevcu, ne samo što su doneli potpuno razaranje prestonicu Karađorđevića u Topoli, već su je i sasvim skrajnuli iz daljih tokova srpske istorije. Sve do 1904, kada se na presto Srbije, ali i na svoju dedovinu u Šumadiji, vraća Karađorđev unuk Petar I. Tada započinje i obnova Karađorđevog grada, ali i zidanje mauzoleja dinastije na Oplencu.

Ktitorska kompozicija: Sveti Đorđe privodi Kralja Petra I prestolu sa Bogorodicom i Hristom

Ktitorska kompozicija u crkvi Svetog Đorđa: Sveti Đorđe privodi Kralja Petra I prestolu sa Bogorodicom i Hristom

Od trenutka kada je 1907, nakon pažljivih geodetskih merenja i sondiranja krševitog tla na Oplencu, visu koji dominira Topolom, položen kamen temeljac za novu crkvu trebalo je da prođu tri godine i dva javna konkursa, a da bi 1910. bio prihvaćen projekt mladog arhitekte Koste J. Jovanovića, koji je u celini ispunjavao zahtev da zdanje bude monumentalno i u srpsko-vizantijskom stilu. Gradnja crkve je tekla takvom brzinom da je arhiepiskop Dimitrije Pavlović već 7. oktobra 1912. osveštao novi hram čije su fasade obložene skupocenim belim mermerom iz obližnjeg Venčaca. Samo deset dana kasnije ostareli kralj Petar je, kao nekada njegov slavni predak, objavio rat Turcima. Počeli su Balkanski ratovi na koje će se 1914. nadovezati Prvi svetski rat. Nedovršena crkava na Oplencu je u zimu 1915. nemilosrdno opljačkana. Neprijateljski vojnici su tada oskrnavili i grobove u kripti mauzoleja pod izgovorom da se tu možda kriju važna državna dokumenta ili druge dragocenosti. Kralj Petar, koji je preminuo 16. jula 1921. nije dočekao da vidi završenu crkvu na Oplencu, ostavljajući zavet svom sinu Aleksandru I Karađorđeviću da ovaj velelepni hram opravi i ukrasi.

Enterijer crkve na Oplencu, severna pevnica.

Enterijer crkve na Oplencu, severna pevnica.

Zamišljena kao petokupolna građevina sa osnovom u obliku slobodnog, ravnokrakog krsta, Oplenačka crkva ima visok postament i naročito stepenovane fasade što doprinosi utisku da će svakog časa, kao neka nestvarna, mitska ptica poleteti u susret plavetnom nebu nad Šumadijom. Kordonski venci koji horizontalno raščlanjuju fasade crkve na Oplencu u kombinaciji sa elegantnom kamenom plastikom uskih prozora sa tranzenama i ulaznog portala na zapadnoj strani objekta refleks su uspešne simbioze raških i moravskih stilskih uticaja. Posebno je efektno dekorativno rešenja jedinog ulaza u hram. Okvir od prave kamene čipke okružuje teška hrastova vrata obložena bronzom na kojoj su otisnuti heraldički dvoglavi orlovi. Iznad ulaza se nalazi vanredno fini mozaik sa predstavom patrona hrama Svetog Georgija koji ubija aždaju. Ovaj mozaik, izrađen u Veneciji prema nacrtu Paje Jovanovića, posebno je zanimljiv jer je lik svetitelja zapravo portret osnivača dinastije Karađorđa Petrovića. Iznad mozaika je grb dinastije klesan u belom mermeru u duhu moravskih rozeta, vanredno elegantno uklopljen u ukupni izgled pročelja hrama. Sve je na ovom zdanju urađeno tako promišljeno i sa toliko mirne otmenosti da možda jedino Manasija despota Stefana Lazarevića može da parira profinjenom, elegantnom utisku koji emituje crkva na Oplencu.

Kupola crkve Svetog Đorđa na Oplencu

Kupola crkve Svetog Đorđa na Oplencu

Ako se namernik zadivi pred otmenom siluetom ove crkve koja kao mesečev kamen blista u zelenilu parka novog kompleksa vila Karađorđevića, koje su izgrađene u periodu do Drugog svetskog rata, šta tek reći za njenu raskošnu unutrašnjost saobraženu u najfinijem mozaiku čije su tesere u 15.000 različitih nijansi pravljene u berlinskoj firmi „Pul i Vagner“. Nekoliko godina je jedna grupa umetnika po nalogu kralja Aleksandra I, a pod nadzorom ruskog majstora Sergeja Smirnova, kopirala srednjovekovne freske širom nekadašnjih srpskih zemalja, a sa ciljem da se najlepše među njima, kao i portreti svih srpskih vladara nađu u crkvi Svetog Đorđa na Oplencu. Tako je mauzolej Karađorđevića dobio preko sedam stotina mozaičkih kompozicija unutar hrama i u grobnoj krpti koja se nalazi ispod crkve, i to na ukupnoj površini od 3.500 metara kvadratnih. Radove na oplenačkom ikonostasu i ukrašavanju enterijera crkve je nadgledao kraljev arhitekta Nikolaj Krasnov, koji se zajedno sa Smirnovim starao i o ukrašavanju Kraljevskog dvora na Dedinju. U naosu Oplenačke crkve se nalaze dva jednostavna, bela sarkofaga u kojima počivaju osnivač dinastije Đorđe Petrović i ktitor crkve Petar I Karađorđević. Kripta, postavljena ispod hrama ima 39 grobnica pokrivenih pločama od dečanskog oniksa. U njoj počivaju 22 člana dinastije. Poslednji je ovde sahranjen Knez Aleksandar (Pavlov) Karađorđević 2016. godine. Iste godine, krajem oktobra, na Oplencu se u crkvi Svetog Đorđa prvu put venčao jedan Karađorđević ~ princ Mihailo, sin princa Tomislava, unuk kralja Aleksandra I, ovde je izgovorio sudbonosno da svojoj izabranici, Ljubici Ljubisavljević.

Venčanje princa Mihaila Karađorđevića i Ljubice Ljubisavljević u crkvi Svetog Đorđa 23. oktobra 2016.

Venčanje princa Mihaila Karađorđevića i Ljubice Ljubisavljević u crkvi Svetog Đorđa 23. oktobra 2016.

Malo je vladara koji su počinak našli u tako čudesnom zdanju kakav je Oplenački hram čijim se zidovima neumorno kreće velika procesija drevnih kraljeva i ktitora. Od Simeona Mirotočivog sa modelom Studenice i Uroša I sa Sopoćanima, preko Dečanskog sa Visokim Dečanima, Lazara sa Ravanicom, despota Đurđa sa Smederevskom crkvom, do Petra Karađođevića sa kraljevskim insignijama i crvenim plaštom opervaženim krznom hermelina. Između vitkih stubova sa vizantijskim kapitelima, mermernih krstova i parapeta ukrašenih motivima pletera i stilizovanog bilja, preko prekrasnih podova rađenih u minhenskim radionicama po uzoru na one u crkvi Svetog Luke na Fokidi, sve u crkvi Svetog Đorđa na Oplencu fascinira bogatstvom oblika i minucioznošću umetničke obrade. Kao da je namernik ušao u raj ili bar u neku fantastičnu mobiliju koja će ga zajedno sa Karađorđem Petrovićem i njegovim potomcima preneti pod neku nebesku topolu gde traje večni razgovor srpskih velikaša iz svih epoha.

Kripta crkve Svetog Đorđa, mauzolej dinastije Karađorđevića na Oplencu

Kripta crkve Svetog Đorđa, mauzolej dinastije Karađorđevića na Oplencu

Pohara Oplenca

Porodica Karađorđević je stalno ulagala u Oplenac. Već u vreme kralja Petra bila je podignuta takozvana Petrova kuća u kojoj se danas nalazi Muzej zadužbine, a kralj Aleksandar I je sazidao Kraljevu i Kraljičinu vilu, jer su on i njegova supruga sa decom rado boravili na ovom svom imanju. Sama crkva bogato je opremljena i darivana, a kralj Aleksandar I je sve vrednije poklone religioznog karaktera, ikone, putire, krstove, slao kao dar crkvi Svetog Đorđa na Oplencu. Jedna takva prekrasna ikona od sedefa, verna replika Leonardove milanske Tajne večere, dobijena je na dar od Jerusalimskog patrijarha Damjana 1924. Prilikom sahrane kralja Aleksandra 1934. ovaj vredan artefakt zapao je za oko šefu nemačke delegacije, čuvenom Hermanu Geringu, koji je došao da se oprosti od kralja ispred Hitlerovog rajha sa skupocenim srebrnim vencem na kome je stajalo Našem velikom neprijatelju, Treći rajh. Čim su nemačke trupe osvojile Jugoslaviju 1941, nacistički poverenik Franc Nojhauzen se uputio sa timom nemačkih stručnjaka na Oplenac i tamo napunio 16 sanduka skupocenim umetničkim predmetima. Sedefna ikona Tajne večere odaslata je lično Geringu. Posle Drugog svetskog rata uz silne poteškoće ova dragocenost je vraćena na Oplenac za razliku od drugih vrednih stvari koje su zauvek nestala po privatnim kolekcijama. Među kojima naročitu vrednost predstavlja raskošni venac od srebra i zlata sa cvetovima od dragog kamenja, koji je na pogreb kralja Aleksandra uputio japanski car Hirohito.

Tajna večera, ikona od sedefa izrađena u Jerusalimu, Kuća Kralja Petra na Oplencu

Tajna večera, ikona od sedefa izrađena u Jerusalimu, Kuća Kralja Petra na Oplencu

 

Tekst i fotografije: Tamara Ognjević

© Artis Center 2017

Magijske pločice sa kapsulama u kojima su spuštene u grobove. Foto: Arheološki park Viminacijum

Magijske pločice sa kapsulama u kojima su spuštene u grobove. Foto: Arheološki park Viminacijum

Vest o otkriću kapsula za zlatnim i srebrnim pločicama neobične sadržine u Viminacijumu prošlog leta doslovno je podigla na noge stručnjake i laike širom planete. Fotografija tanane zlatne pločice u ruci dr Miomira Koraća, rukovodioca arheološkog tima koji već godinama istražuje ovaj veliki rimski grad na tlu Srbije, pokrenula je lavinu pitanja.

Ko su dete i žena sahranjeni sa neobičnim pločicama pre gotovo dva milenijuma na dunavskoj granici Rimskog carstva? Da li su oni koji su ih ispratlili u svet mrtvih želeli da pošalju magijske poruke bogovima i demonima ili su možda hteli da ih zaštite od pljačkaša grobova? Da li su ovo dvoje za sada anonimnih stanovnika grada koji je oko 117. godine naše ere osnovala legendarna Legija VII Klaudija, umrli nasilnom smrću? Ko je autor zagonetnog sadržaja pločica sa kojima su krenuli među senke predaka?

Srebrna pločica iz groba nepoznate žene. Foto: Arheološki park Viminacijum

Srebrna pločica iz groba nepoznate žene. Foto: Arheološki park Viminacijum

Naglašavajući da Viminacijum, koji je na svom vrhuncu imao gotovo 30.000 stanovnika, ne prestaje da iznenađuje istraživače, dr Korać objašnjava zašto je upravo ovaj nalaz toliko značajan:

„Iako više hiljada grobova na Viminacijumu pruža primere gotovo svih načina sahranjivanja, rituala i običaja vezanih za zagrobni život poznoantičkog Rima, grob deteta od nekih pet godina života oko čijeg vrata se nalazila srebrna kapsula sa zlatnom pločicom, kao i onaj žene stare između 25-35 godina kraj čijih nogu je pronađena bronzana kapsula sa dve pločice – zlatnom i srebrnom, istinska su retkost“.

Šta je tako neobično na ovim pločicam pronađenim u okviru nekropole ovog nekada izuzetno živog i šarolikog grada na međi koja je odvajala rimsku civilizaciju od takozvanog Barbarikuma – zemlje varvara?

Zlatna pločica iz gorba detata. Foto: Arheološki park Viminacijum

Zlatna pločica iz gorba detata. Foto: Arheološki park Viminacijum

Čak i sa stanovišta poslovične rimske praznoverice, koja je prožimala sve segmente života prosečnog građanina imperije, pločica od tankog zlatnog lima iz  groba deteta na prvi pogled deluje u najmanju ruku zbunjujuće. Podeljena na deset vertikalnih kolona oštrom pisaljkom, pločica sadrži tekst na aramejskom ispisan grčkim alfabetom. Tačnije, sadrži  imena nekih šesnaest božanstava, demona i magova čiji su kultovi poštovani na Bliskom Istoku i u faraonskom Egiptu. Tako se vrhovno, monoteističko božanstvo Jevreja Jahve našlo među demonima kakav je Tobarabau ili čarobnjacima poput velikog maga Sesena. I sve to na jeziku kojim je govorio Hrist, ali kojim se često koriste i vračevi i egzorcisti, čija praksa nedvosmisleno sugeriše da je aramejski takođe jezik bića tame. Ime demona Tobarabau, koji se obično priziva kada je reč o ljubavnoj magiji, ali i u činima vezanim za ponovno rađanje i uskrsnuće, baca pomalo dijabolično svetlo na ovaj nalaz.

Pretpostavka da je reč o amajlija koja je trebalo da štiti preminulog od urokljivih očiju, zlih sila, čini i drugih mračnih pojava za života postaje besmislena kada se ima u vidu da je predmet pronađen kao grobni prilog. S druge strane, uverenje antičkog čoveka da su duhovi nasilno stradalih, posebno nevine duše dece i mladih osoba, najpouzdaniji prenosioci poruka živih bogovima i demonima sugeriše jedan od mogućih pravaca traženja namene pločica iz Viminacijuma.

Bronzana kapsula sa svitkom od srebra unutar kojeg se nalazio još jedan od zlata iz ženskog groba još je zagonetnija.

„Obe pločice sadrže zanimljive simbole. Pretpostavljamo da je reč o prastarim astrološkim znacima koji kod hrišćana mogu predstavljati anđele i druge nebeske sile,“ objašnjava dr Miomir Korać ekskluzivitet najnovijeg otkrića u Viminacijumu.

I dok se stručnjaci suočavaju sa velikim izazovom tumačenja viminacijumskih pločica od plemenitih metala u jedno nema sumnje – veliki rimski grad na tlu današnje Srbije je imao svoje eksperte za magijske zapise i vradžbine svake vrste! Sudeći po sadržaju nedavno otkrivenih pločica bile su to ličnosti vanredno kompleksnih i za svoje savremenike nesumljivo zastrašujućih znanja. Tragovi njihove prakse i potreba za njihovim uslugama otkrivaju sasvim novu dimenziju Viminacijuma, grada koji ne prestaje da iznenađuje istraživače.

Arheolozi u Viminacijumu u trenutku kada su otkriveni ovi vredni nalazi. Foto: Arheološki park Viminacijum

Arheolozi u Viminacijumu u trenutku kada su otkriveni ovi vredni nalazi. Foto: Arheološki park Viminacijum

VIMINACIJUM

Antički grad, prestonica rimske provincije Gornje Mezije (Moesie Superior) na desnoj obali Dunava nadomak Kostolca, udaljen nekih 90 km od Beograda, odnosno 15 km od Požarevca. Nastao početkom 2. veka naše ere zahvatao je prostor od 450 hektara i obuhvatao vojni logor Legije VII Klaudije i grad sa hramovima, trgovima, vilama, amfiteatrom, kupatilima, velikom lukom i nekropolom. Njegova moć je zauvek srušena u naletu Avara 441. godine. Danas središte istoimenog Arheološkog parka, velikog naučno-istraživačkog i vizitorskog centar s namenskim programima za posetioce i stalnom izložbenom postavkom.

Tamara Ognjević

Prvi put publikovano u časopis Air Serbia “Elevat” u leto 2016. Fotografije ustupio dr Miomir Korać.

© Artis Center 2017

 

Gamzigrad-Romulijana, Peristilna dvorana, Foto: Dragan Bosnić

Gamzigrad-Romulijana, Peristilna dvorana, Foto: Dragan Bosnić

Zaseniti grad Rim, antički centar sveta, bilo je po mišljenju poslednjih rimskih careva manje umeće nego pokazati svom plemenu kako se daleko odmaklo u karijeri. Dioklecijan, Galerije, Maksimin Daja, Konstancije, Licinije i drugi poznorimski vladari bili su provincijalci skromnog porekla, koje je velika kriza dovela na vlast. Svi oni su nastojali da prežive pretendente na presto slične sebi i da se vrate u rodni kraj kako bi podigli do tada neviđene gradove. Sagraditi palatu, naručiti kipove bogova i nimfi u mermeru i skupocene tepihe od mozaika, pa se naposletku vinuti među besmrtnike, tu sa kućnog praga, bio je ideal gotovo svih avgusta i cezara iz epohe tetrarhije. Na tom idealu su nastali poslednji kompleksi umirućeg carstva, među kojima onaj u Gamzigradu ne prestaje da iznenađuje obiljem novih otkrića.

Brdo Magura, Foto: Dragan Bosnić

Brdo Magura, Foto: Dragan Bosnić

Savremena istorija je još u dilemi da li se Galerijeva majka Romula, varvarka koja je bežeći pred divljim Karpima iz antičke Dakije stigla u današnji Gamzigrad, udala tamo za nekog čuvara stoke zbog koga je imperator doživotno nosio nadimak Armentarije (govedar), ili je sam Galerije bio pastir. Pastir ili princ, Galerije je pokazao vojničku hrabrost ratujući pod carevima Aurelijanom i Probom, a da bi ga kao bistrog i okretnog zapazio sam Dioklecijan, pa ga po rimskom običaju usinio. Uz ruku Dioklecijanove kćeri akt usvajanja značio je otvoren put ka prestolu, a kada je 306. u Britaniji umro njegov najozbiljniji takmac u trci za presto Konstancije Hlor, Gaj Valerije Maksimijan Galerije postaje prvi čovek Rimskog carstva. Šta je bilo prirodnije iza toga nego podići impresivnu palatu u rodnom kraju. Tako je nastao kompleks koji se prostire na 6,5 hektara ojačan sa 20 utvrđenih kula unutar kojeg se osim velike palate sa raskošnim peristilom nalaze i hramovi, vrtovi, kupatila, ekonomske zgrade i sve što je potrebno za punu udobnost po meri jednog cara.

Imperator Galerije, fragmen reprezentativen statue, porfir, Narodni muzej Zaječar. Foto: Dragan Bosnić

Imperator Galerije, fragmen reprezentativen statue, porfir, Narodni muzej Zaječar. Foto: Dragan Bosnić

Iako je dobro očuvani kompleks palate sa mozaicima ukrašenim predstavama Dionisa, leoparda, jelena i lovaca, fontanama, elegantnim stubovima i značajnim komadima reprezentativne kamene plastike ukazivao da ne može biti ništa drugo nego velelepni dvor, u naučnim krugovima se žustro polemisalo o poreklu i nameni ovog kompleksa. Tek kad je 1984. otkriven natpis Felix Romulian koji najdirektnije dokazuje da je u pitanju palata koju u pisanim izvorima pominju Galerijevi savremenici stručna javnost je prihvatila da pred sobom ima velelepni primer rimske dvorske arhitekture.

Gamzigrad -Romulijana, enterijer, Foto: Dragan Bosnić

Gamzigrad -Romulijana, enterijer, Foto: Dragan Bosnić

Feliks Romulijana kao i širi kompleks naselja u kome je podignuta sa očiglednom namerom njenog graditelja da u rang carskih gradova uzdigne svoje rodno mesto, trajala je razmerno kratko. Imperator je imao vremena da proslavi ime svoje majke Romule, koja je prema rimskim standardima kao careva majka bila i bogorodica, jer su očevi careva bili bogovi rimskog panteona. Ona je, sudeći prema nalazu iz dve grobnice i tragovima posthumnog spaljivanja na obližnjem brdu Maguri, ispraćena kako dolikuje jednoj carskoj majci – činom apoteoze inicirane kremiranjem na velikoj lomači na način kako to opevaju slavni antički epovi. Malo je verovatno da druga grobnica ne pripada samom Galeriju koji je iznenada 311. godine, kako pripoveda antički istoričar Laktancije, preminuo na putu za Solun. Iako je dosta dugo trajala dilema da li je car sahranjen u Solunu, jer i tamo postoji poznoantički mauzolej koji nosi njegovo ime, sve upućuje na to da se Galerije divinizovao, prema rimskoj tradiciji, u Gamzigradu. Tako se car vratio kući da sa roditeljskog praga organizuje svoj odlazak među bogove, kojima prema svom zemaljskom statusu kao vladar pripada.

Dionis sa Leopardom, mozaik, Narodni muzej Zaječar. Foto: Dragan Bosnić

Dionis sa Leopardom, mozaik, Narodni muzej Zaječar. Foto: Dragan Bosnić

Nakon Galerijeve smrti, kompleks u Gamzigradu su još neko vreme koristili istočnorimski carevi nove, hrišćanske rimske države, i to prvenstveno kao važnu vojnu postaju na udaru velike seobe naroda. Iz ovog perioda, s kraja 4. veka, potiče grob visokog oficira sahranjenog u raskošnom dugom ogrtaču od crvene vune koji je na desnom ramenu bio pridržan skupocenom fibulom od zlata i srebra sa likovima careva Valensa, Gracijana i Valentinijana I. Simbolično sahranjen kod samog bedema kako bi ga čuvao i posthumno, ovaj ugledni vojnik je poginuo u jednoj od invazija Gota i Huna na teritorije Vizantije oko 378. godine.
Gamzigrad kao važno vojno utvrđenje navode vizantijski izvori sve do svršetka epohe moćnog Justinijana I, kada dolazi do osipanja i slabljenja balkanskih delova carstva. Poslednji pomen vojnog utvrđenja na ovoj lokaciji potiče s početka 11. veka. Gamzigrad se očigledno polako gasio pred najezdom paganskih plemena priteklih sa istoka i severa, na sličan način kako se to dogodilo i sa mnogo većim centrima kakav je onaj u Caričinom gradu, ili nikada dovršena palata nasilno umorenog Galerijevog sestrića Maksimina Daje u Šarkamenu kod Negotina.

Venatori, mozaik. Foto: Dragan Bosnić.

Venatori, mozaik. Foto: Dragan Bosnić.

Naselje koje rimski hroničar Pseudo Aurelije naziva Romulijanum, sačuvano je u dobroj meri upravo zahvaljujući činjenici da nije doživelo velika razaranja, ali i nadgradnje, te druge urbanističke intervencije tokom srednjeg veka i kasnijih epoha. To tihovanje u vremenu i prostoru omogućava Gamzigradu, koji se od 2007. nalazi pod zaštitom Uneska, da od sredine 20. veka, kada su preduzeta obimna arheološka istraživanja neprekidno iznenađuje istraživače.

Tamara Ognjević sa Lovačkom grupom, fragmentom veće konjaničke statue. Snimljeno 2010. kada je fragment otkriven, Gamzigrad-Romulijana. Foto: Marko Đurica

Tamara Ognjević sa Lovačkom grupom, fragmentom veće konjaničke statue. Snimljeno 2010. kada je fragment otkriven, Gamzigrad-Romulijana. Foto: Marko Đurica

Od 1953, Gamzigrad je ponudio više fantastičnih otkrića – od mozaika sa Dionisom i venatorima (1959.), arhivolta sa natpisom Feliks Romulijana (1984.), preko pilastra sa likom četvorice rimskih tetrarha (1987.), ostavom sa 99 komada zlatnih rimskih solidusa (1991.), pa do porfirne glave imperatora Galerija sa njegove monumentalne statue (1993.). Vrhunac je otkriće takozvane Lovačke grupe u leto 2010. U pitanju je fragment konjaničke statue sa scenom iz lova, koja je najverovatnije predstavljala samog cara u jednom od onih simboličnih lovova koji najčešće personifikuju trijumf nad varvarima.
Prema onome što pokazuje famozna „sejačica“, uređaj za geomagnetno i geofizičko istraživanje koji se koristi već nekoliko godinama na istraživanju lokaliteta u Gamzigradu, ovde će tek biti velikih otkrića, jer se već sada naziru na desetine objekata izvan zidina palate što sugeriše da je Galerijevo rodno mesto bilo mnogo veće naselje nego što se to do sada pretpostavljalo.

Zlatni nakit i Šarkamena, namenjen posthumno Galerijevoj sestri, majci imperatora Maksimina Daje. Foto: Arheološki institut Beograd.

Zlatni nakit i Šarkamena, namenjen posthumno Galerijevoj sestri, majci imperatora Maksimina Daje. Foto: Arheološki institut Beograd.

Šarkamen ~ Zlato carice seljanke

Feliks Kanic, veliki ljubitelj starina, putopisac i istraživač amater, krstareći ovim našim podnebljem krajem 18. veka kao prvi stranac koji će u tadašnjoj Evropi objaviti napise o srpskom kulturnom blagu, posetio je i ostatke rimskog naselja u Šarkamenu kraj Negotina. Opisao je ostatke utvrđenja, pobrojao kule, zaključio da kompleks zahvata površinu od hiljadu metara kvadratnih i dodao da se na pet minuta hoda uzvodno Vrelskom rekom nalazi još jedno manje utvrđenje. Niko tada nije znao da se baš u Šarkamenu pre mnogo vekova rodio dečak koji će postati car. Zvao se Maksimin Daja i bio je sestrić imperatora Galerija, graditelja velikog kompleksa u Gamzigradu. Ispostaviće se da su ujak i sestrić sa istim naumom i u isto vreme 305-311. godine nove ere krenuli da grade carske komplekse u Šarkamenu i Gamzigradu. Sličnost nauma je do te mere velika da se u momentu kada je u Šarkamenu 1996. pronađen zlatni nakit pojavila sumnja da li ga je carici darivao njen sin Maksimin Daja ili njen brat, Galerije. Sumnju je otklonila mala zlatna pločica sa likom tetrarhijskog vladara i tekstom u kome se jasno može pročitati (MAXI)MINUS PF AUG(USTUS), koje ukazuje da je u pitanju Daja.

Iz Šarkamena je izronilo trideset i osam zlatnih nalaza: tri ogrlice, tri prstena, dijadema, ritualni zlatni listići, ukrasi za kosu i drugi vredni predmeti. Bilo je to iznenađenje prvog reda, mada je istraživačima već bilo jasno da objekt kvadratne osnove sa polukružnim svodom ne može biti ništa drugo do mauzolej. Tako se ispostavilo da se od svega nekoliko otkrivenih rimskih, carskih mauzoleja u svetu čak tri nalaze na tlu Srbije – dva u Gamzigradu i jedan u Šarkamenu.
Iako je očigledno je da je Maksimin Daja želeo da napravi raskošan kompleks palate i utvrđenja u rodnom mestu, drugi arheološki nalazi sa ovog lokaliteta pokazuju da u Šarkamenu niko nije boravio, ukoliko se izuzmu njegovi graditelji i nesporna činjenica da je u mauzoleju sahranjena imperatorova majka. Razlog je jednostavan – kompleks, naime, nikada nije završen, jer je Maksimin Daja ubijen u vreme građenja Šarkamena. Ubio ga je Galerijev ratni drug i savladar – Licinije.

Nestankom cara na Šarkamen je pao veo zaborava i vremena, spuštajući se poput pozorišne zavese na jednu neobičnu priču o dačkoj ili možda ilirskoj seljanci, koja je najveći deo svog života provela u običnom seoskom kućerku, kakvih je i danas negotinski kraj pun, da bi po isteku svog zemaljskog vremena bila sahranjena prema svim običajima najvišeg carskog dostojanstva. Podignuta u nebo obredom divinizacije i okićena fantastičnim nakitom kakav za života nije mogla ni da zamisli. Kao u klasičnim mitovima o kojima pevaju veliki pesnici antike – Homer i Vergilije.

Tamara Ognjević

Blago Srbije, kulturno-istorijska baština, Beograd 2012

 

© Artis Center 2017

Poslasticarnica_web

Tamara Ognjević

POSLASTIČARNICA ~ KRATKA POVEST ŽUDNJE ZA SLATKIM

Galerija Matice srpske |Novi Sad | 29. jun 2017. |21 čas

Istražujući fantastičnu povest civilizacijske žudnje za slatkim, projekat „Poslastičarnica“ predstavlja kompleksnu transdisciplinarnu studiju koja obuhvata istoriju, umetnost, gastronomiju, antropologiju, književnost i filozofiju. Polazeći sa stanovišta čuvenog francuskog šefa Antonina Karema (1784-1833) da je poslastičarstvo peta slobodna umetnička veština, “Poslastičarnica” teži da sagleda širi društveni i fenomenološki kontekst poslastica i svega onoga što one impliciraju u praktičnom i metaforičnom smislu. A, naročito u posebnom odnosu gastronomije i umetnosti u 19. i prvoj polovini 20. veka, dakle u epohi u kojoj se prepliću industrijalizacija i emancipacija, nauka i estetika, revolucije i erotika. U vremenu koje, oblikujući novo društvo, trajno menja sve prethodne sisteme vrednosti i načine komunikacije.

Kao i sva predavanja Tamare Ognjević u čijem fokusu je gastronomska baština i kultura obedovanja, i ovo, kojim će biti otvoreno Leto u vrtu galerija 2017, prati poslastica-iznenađenje u celini saobrazna duhu vremena o kome je reč, pažljivo oblikovana rukom Jasmine Kovačić iz novosadskog “Vremeplova”.

Istoričarka umetnosti, književnica i gastroheritolog, msr Tamara Ognjević, jedan je od osnivača i direktorka Artis centra, autor je i rukovodilac projekta „Poslastičarnica“.

Ulaz je slobodan!

(Umetničko delo korišćeno za vizuelni identitet © Chirs Antemann, Forbidden Fruit, porcelanska skulptura, Majsen porcelan, 2012.)

© Artis Center 2017

Moj Beograd_web

Nedelja, 25. jun u 11 časova ~ sastanak grupe na uglu Dušanove i Kralja Petra

Beograd je od trenutka svog osnivanja u 1. veku nove ere promenio hiljadu lica. Mreža njegovih ulica, građevine, spomenici, česme, vrtovi i četvrti su se selili, izmeštali, nestajali, rušeni i paljeni, iz pepela se se podizali brišući tragove svog pređašnjeg lika, odnoseći sećanje na ljude koji su tu jednom živeli ili su se tek na trenutak zadržali. Na toj složenoj slici, čitavom jednom paralelnom kosmosu skrivenom iza siluete današnjeg grada, postoji samo jedna ulica koja se još uvek nalazi na identičnoj trasi na kojoj su je prosekle Trajanove legije pre 2000 godina. To je ulica Kralja Petra. Nekadašnja Dubrovačka, pa potom 7. jula, gradska arterija koja povezuje Dorćol i Kosančićev venac, Dunav i Savu, Osmanlije, Jevreje i Pravoslavce, zov hodže sa munare i odjek zvona sa Saborne crkve. Ako neka ulica može da ispriča istoriju jednog vazdan nemirnog grada-Feniksa, urbanog ratnika, okretnog trgovca, osmehnutog kicoša koji diskretno namiguje porumenelim damama, vladara balkanske kapije ratova i vetrova, onda je to upravo ulica Kralja Petra. Ona nije samo atlas arhitekture u nastajanju i nestajanju, raskršće vera i saborište prohujalog vremena. Ona je kucavica grada kroz koju teče misao Beograda, njegov dah i splin, romantična slutnje o tome šta je i gde je mogao ili nije mogao biti da su vojske hitale drugim putevima, a sudbina nosila glaze rukavice i bisere namesto ognja i mača.

Pozivam vas da se s nama prošetate kroz prostor i vreme jednog Beograda koji svi mi zapravo ne poznajemo dovoljno. Da razmenimo sećanja i emocije, znanje i želje do sledećeg druženja u jesen ove godine.

Šetnja traje 2 sata, planiramo po njenom završetku pijenje kafe ako budete raspoloženi.

Cena: 750 dinara (plaća se na licu mesta)

OBAVEZNO PRIJAVLJIVANJE!

na mejl office@artiscenter.com

ili telefon 065 864 38 00 (radnim danom 11-17 časova)

© Artis Center 2017

 

 

 

 

kapela-vojvode-putnika_tamara-ognjevic

Novo groblje, Kapela vojvode Radomira Putnika © Tamara Ognjević

Subota 17.jun u 11 časova

Ove godine se navršava tačno 130 godina od kako je 1886. u rad pušteno Novo groblje. Beogradski Per Lašez, jedno od najlepših evropskih grobalja, član Udruženja kulturno značajnih grobalja Evrope (ASCE), prostor izvanrednih priča, dokument o istoriji grada bez uporednika.

Novo groblje je jedinstveni muzej na otvorenom, sinteza memorijalne arhitekture i najveća galerija skulptorskih radova na tlu Srbije. Saborno mesto velikana koji su stvarali prestonicu, ali i državu, od značaja za ovdašnju, a neretko i svetsku istoriju. Na njemu traje besmrtni dijalog  književnika, naučnika, umetnika, političara, heroja …

novo-groblje_el-zold

Novo groblje, detalj spomenika © El Zold

Lokalno, a međunarodno. Prostor koji govori više jezika i miri religije i političke interese. Novo groblje je celina od najvećeg značaja za istoriju i baštinu Srbije, ogledalo verovanja i ukusa, poimanja prolaznosti i večnosti. Ona tačka o kojoj Jovan Jovanović  Zmaj peva kada poziva na važnost svetlih grobova.

Budite deo neuporedivog iskustva!

Sastanak ispred glavne kapije (Ruzveltova 50) u 11 časova. Šetnja traje oko 2 časa.

Cena: 750 dinara (plaća se na licu mesta)

Prijavljivenje obavezno!

Radnim danima od 11 do 17 časova

Na 065 864 38 00 ili na office@artiscenter.com

©Artis Center

 

 

Ornament na uličnoj fasadi Rajhlove palate u Subotici, detalji od kovanog gvožđa i Žolnaji keramike, 1904.

Ornament na uličnoj fasadi Rajhlove palate u Subotici, detalji od kovanog gvožđa i Žolnaji keramike, 1904.

Izuzetan studijski izlet u Suboticu i Segedin, koji je Artis centar organizovao 10. juna, tragom Ferenca Rajhla (1869-1960) i Ede Mađara (1877-1912), dvojice arhitekata koji su oblikovali južnopanonsku Secesiju u ova dva grada-bombonjere, učinila je da na trenutaka prođemo kroz vremensku kapiju i nađemo se u srcu jedne epohe koja je presudno uticala na formiranje modernog evropskog društva.

Iako oba grada predstavljaju prave male enciklopedije arhitektonskih stilova poznog 19. i ranog 20. veka, mi smo se bavili isključivo onim zdanjima oblikovanim u stilu Art Nuvoa (francuski pojam u ovom konteskt označava na simboličan način sve pravce koji su se našli u okrilju tzv. Nove umetnosti krajem 19. veka – Jugendstil, Secesija, Modernizmo, Liberti stil, itd.), odnosno Secesije, kako ovaj poslednji univerzalni umetnički pravac nazivaju u Austriji, Mađarskoj, Hrvatskoj, Sloveniji, Srbiji.  Arhitektura i primenjena umetnost ove specifične ere koju poznajemo i pod nazivom Bel Epok (Lepa epoha), bili su povod da se ustvari bavimo daleko širom slikom društva i promena koje su se dogodile na planu nastanka gradova, njihove urbanizacije i modernizacije proistekle iz kompleksnog procesa socijalnih i nacionalnih revolucija, a, pre svega, industrijalizacije i novih formi poslovanja.

Pogled na dve kuće koje je Rajhl projektovao 1904. - Porodičnu i kuću za najam iz pravca Rajhlovog parka u Subotici. Levo je bista ovog značajnog arhitekte.

Pogled na dve kuće koje je Rajhl projektovao 1904. – Porodičnu i kuću za najam iz pravca Rajhlovog parka u Subotici. Levo je bista ovog značajnog arhitekte.

Razvoj gradova najneposrednije će uticati na formiranje nove buržuaske klase i jednog stila života u čijem fokusu više nisu kraljevi i aristokratija već novi poslovni čovek, ali i radnička klasa u formiranju. To je vreme u kojem rodonačelnik savremenog urbanizma Žorž Ežen Osman (1809-1891) ruši srednjovekovni Pariz, Bečlije dobijaju svoj famozni Ring, veliki evropski gradovi doživljavaju transformaciju koja će ih iz neuslovnih varoš bez odgovarajuće infrastrukture pretvoriti u moderne centre u koje hrle dojučerašnji poljoprivrednici, nadničari, studenti, šegrti i čitava jedna armija mladih muškaraca i žena, koja u fabrikama, robnim kućama (kakva je to novina bila!), zanatskim radnjama, hotelim i restoranima, vidi mogućnost da zaradi, privredi, a možda se i obogati. Na toj promenjenoj slici onovremenog novog sveta pojavljuje se naročita potreba za projektovanjem nove vrste stambenih objekata, a pre svega stanova za iznajmljivanje, koji variraju od neuslovnih sobičaka bez vode i grejanja, do luksuznih apartmana u zgradam raskošnih fasada u centru metropola u nastajanju.

Ungar-Majerova palata u Segedinu, koju je Ede Mađar projektovao za rentijere Bena Ungara i Arona Majera 1911. Reč je o bloku stanova sa prostorom za radnje u prizemlju u najstrožem centru grada.

Ungar-Majerova palata u Segedinu, koju je Ede Mađar projektovao za rentijere Bena Ungara i Arona Majera 1911. Reč je o bloku stanova sa prostorom za radnje u prizemlju u najstrožem centru grada.

Na trasi železnice, tog čuda 19. veka koje će omogućiti ekspenzivni razvoj privrede i trajno promeniti odnos prema putovanju iz razonode, kategoriji nepoznatoj čoveku ranijih vekova, našli su se Subotica i Segedin. Važan preduslov za procvat ovih gradova, veliki izazov za poslovne ljude – potencijalne investitore javnih i stambenih objekata. Platforma na kojoj će Art Nuvo dobiti svoju inicijaciju bez uporednika i rezultirati nekim od najlepših građevina u ukupnom graditeljskom iskustvu evropske civilizacije.

Reok palata u Segedinu, detalj fasade sa motivima vodenih ljiljana, remek delo Ede Mađara iz 1907.

Reok palata u Segedinu, detalj fasade sa motivima vodenih ljiljana, remek delo Ede Mađara iz 1907.

Da, 10. juna je u Subotici i Segedinu drugačije bilo upravo to što nismo razgledali crkve i dvorce već privatne domove, odnosno stanove za izdavanje koje su finasirali bogati preduzetnici poput advokata Arpada Grofa, hidroinženjera Ivana Reoka i visokog nastojnika pošte (još jedne velike inovacije 19. veka) Jožefa Morisa ili lične domove samih arhitekata kakva je Rajhlova palata u Subotici sagrađena 1904. godine. Gledali smo ih istovremeno očima projektanata, temperamentnog, okretnog Rajhla, tog Apatinca koji je bez straha krčio svoje mesto u društvu uživajući u najrazličitijim izazovima, i setno-melanholičnog, maštovitog Mađara, zanesenog vilinskim pojavama, genijalnog fantaste kadra da pokrene masu zidova tako da posmatrač ima živi utisak da se nalazi usred mekog kretanja vode, okružen vodenim ljiljanima i travama, kao da se kupa na nekoj skrivenoj plaži na Tisi.

Stepenište Reok palate sa raskošnim floralnim ukrasom koji je dizajnirao Ede Mađar, a realizovao majstor umetničkog znata Pal Fekete 1907.

Stepenište Reok palate sa raskošnim floralnim ukrasom koji je dizajnirao Ede Mađar, a realizovao majstor umetničkog znata Pal Fekete 1907.

Pratilo nas je vanredno lepo vreme i posebna atmosfera povodom obeležavanja jubilarnog 5. Međunarodnog dana Art Nuvoa ili kako ga u ovom delu sveta nazivaju – Svetskog dana Secesije. Imali smo sreću da nas kroz priče o Rajhlu i Mađaru vode istoričarka umetnosti Nela Tonković, direktorka Galerije savremene umetnosti, smeštene u Rajhlovoj palati u Subotici, i Nora Hodi, istoričarka umetnosti, specijalizovani vodič za Secesiju u Segedinu.

Grof palata u Segedinu, koju je Ferenc Rajhl projektovao za advokata Arpada Grofa 1913.

Grof palata u Segedinu, koju je Ferenc Rajhl projektovao za advokata Arpada Grofa 1913.

Videli smo skrivena stepeništa i prolaze (Reok palata, Ungar-Majerova palata), prvi, elegantni lift (Palata u obliku slova U u ulici Crnog orla), prostor namenski projektovan za prvu gradsku apoteku (Baumhornova zgrada u obliku pegle), ali i zgrade koje su izgubile svoj dekorativni ukras (Šeferova palata i Godlšmitova najamna palata), karakterističan za Art Nuvo, tokom novijih restauracija, u trenucima kad se nije imalo sredstava ili znanja da se njihova obnova sprovede na pravi način. Spoznali smo, s tugom, istinu o onim objektima koji su zauvek nestali u novim graditeljskim stremljenjima, a pre svega shvatili naročit odnos prostora, urbanizma i arhitekture u kontekstu svakodnevice koja svojim specifičnostima uslovlja izvodljivost određenih zamisli (Grof palata, Morisova kuća). Nekada investitori nisu imali mnogo sluha za novotarije, a ponekada sami arhitekti hrabrosti da se bore za lične ideje, za svoje kreativno viđenje sveta. Ono što je možda najznačajnije, upoznali smo ljude koji su nosioci ideja jednog vremena. Njihovu potrebu da zarađuju ili da se razmeću novostečenim bogatstvom, žudnju da ostave trag svog bivstvovanja ili da se pomire sa tokovima sudbine za koju su procenili da je snažnija od njihovih sopstvenih uvrenja i moći.

Rajhlova plava vrata na kući koju je projektovao za visokog poštanskog upravitelja Jožefa Morisa u Segedinu 1910-1912.

Rajhlova plava vrata na kući koju je projektovao za visokog poštanskog upravitelja Jožefa Morisa u Segedinu 1910-1912.

Rajhl je doživeo duboku starost, Mađar se ubio zbog neostvarene ljubavi. Subotica i Segedin pamte ove izuzetne ličnosti na najlepši mogući način – kroz dela koja su ostavili potomcima kao deo kulturnog identiteta, kao nasleđe koje treba čuvati, a pre svega razumeti i osećati kao svoje.

Plesačice, detalj raskošno ukrašenog ulaza u Goldšmitovu najamnu palatu, koju je Ede Mađar projektova 1905. Nažalost, one su i jedini preostali trag nekadašnje bogate dekoracije ovog zdanja s početka 20. veka.

Plesačice, detalj raskošno ukrašenog ulaza u Goldšmitovu najamnu palatu, koju je Ede Mađar projektova 1905. Nažalost, one su i jedini preostali trag nekadašnje bogate dekoracije ovog zdanja s početka 20. veka.

Mi smo se u Novi Sad i Beograd u kasnim večernjim satima vratila sa snažnom emocijom proisteklom iz jednog iskustva koje kreira samo grupa ljudi koja voli umetnost u procesu uzajamne razmene dobre energije.

Artisovci na stepeništu Reok palate u subotu 10. juna, kada smo jedinstvenim putovanjem na tragu panonske Secesije u delu dvojice arhitekata, obeležili 5. Međunarodni dan Art Nuvoa. Foto: Ljuba Tošković

Artisovci na stepeništu Reok palate u subotu 10. juna, kada smo jedinstvenim putovanjem na tragu panonske Secesije u delu dvojice arhitekata, obeležili 5. Međunarodni dan Art Nuvoa. Foto: Ljuba Tošković

Upamtićemo subotu 10. juna 2017. kao dan u kojem smo čuli mnoštvo divnih priča, ekskluzivno videli čarobne enterijere koji nisu svakodnevno dostupni publici, a pre svega podelili radost žive razmene utisaka, osećanja i mišljenja o kulturi, nasleđu i akterima jedne epohe koja je prekinuta u naletu Velikog rata, a da bi sve do 70-tih godina minulog veka bila posmatrana kao dekadentna, retrogradna, plod buržujsko ukusa krcatog kičom i jeftinim razmetanjem. O, kako mnogo nepravednih, a iznad svega, neistinitih kvalifikacija koje je iznedrio vrli, novi svet odbacujući sve što je stvoreno pre Prvog svetskog rata. Nesvestan da bez Art Nuvoa i Bel Epoka ne bi bilo moguće promišljati i stvarati dalje. Jer kao što bez Akademizma Impresionizam nema svoj kontekstualni pandan, pa samim tim ni smisao, ni bez Art Nuvoa nije moguće razumeti Art Deko, Bauhaus, Purizam i sve ono što će se dogoditi kada jednom zaćuti oružje, a kreativni duhovi pokrenu nove stvaralačke procese, koji su uvek, ali uvek, refleksija kako njihovog ličnog, tako i kolektivnog odnosa prema aktuelnoj realnosti trenutka u kome stvaraju.

Tamara Ognjević

Fotografije: Tamara Ognjević i Ljubomir Tošković

© Artis Center 2017

 

Art_Nuvo_A4_web

Predavanje Tamare Ognjević u sklopu jubilarnog obeležavanja 5. Međunarodnog dana Art Nuvoa

Gradski muzej Subotica, Trg Sinagoge 4 – 19 časova

Art Nuvo kao umetnički pravac, ali, pre svega, kao angažovani stav u odnosu na realnosti u kojoj nastaje, donosi naročitu formu umetničkog dizajna komercijalnih plakata. Ovo jedinstveno sredstvo komunikacije kao magnet privlači ondašnje poslovne sisteme među kojima i  proizvođače hrane i pića.  Tragajući za sadržajem koji će prodati neki proizvod umetnici posežu za spojem estetike i erotike, a pre svega za lepom ženom koja utelovljuje ideju prijatnog ukusa, fenomen koji se može, u antropološko-sociološkom smislu, simbolično nazvati – žena kao desert.

Alfons Muha, Ežen Grase, Anri Prive-Livmon – vodeći majstori dizajna komercijalnih plakata epohe Art Nuvoa, istovremeno kreiraju stilski prepoznatljiv format, ali i platformu na kojoj će nastati komercijalizacija ženskog tela u reklamne svrhe. Ovo predavanje ima za cilj da sagleda fenomen koji povezuje žensko telo i gastronomiju, ali i poseban odnos žene i poslastica, emancipacije i poslastičarnice u epohi u kojoj je Art Nuvo predstavlja evropsku umetničku maskimu. Posebna poslastica subotičkog izdanja Artisove Poslastičarnice pored kolača-iznenađenja, koji je prate, biće osvrt na domete secesije u Subotici u okviru ove teme.

Ulaz je slobodan, a priča slatka ~ izvolite!

 

Muha_enterijer

Artisova Poslatičarnica

Istražujući fantastičnu povest civilizacijske žudnje za slatkim, projekat Poslastičarnica predstavlja kompleksnu transdisciplinarnu studiju koja obuhvata istoriju, umetnosti, gastronomiju, antropologiju, književnost i filozofiju. Polazeći sa stanovišta čuvenog francuskog šefa Antonina Karema (1784-1833) da je poslastičarstvo peta slobodna umetnička veština, ovaj projekat teži da sagleda širi društveni i fenomenološki kontekst poslastica i svega onoga što one impliciraju u praktičnom i metaforičnom smislu. A, naročito u posebnom odnosu gastronomije i umetnosti u 19. i prvoj polovini 20. veka, dakle u epohi u kojoj se prepliću industrijalizacija i emancipacija, nauka i estetika, revolucije i erotika. U vremenu koje, oblikujući novo društvo, trajno menja sve prethodne sisteme vrednosti i načine komunikacije.

Istoričarka umetnosti, književnica i gastroheritolog, msr Tamara Ognjević, jedan je od osnivača i direktorka Artis centra, autor je i rukovodilac projekta Poslastičarnica.

© Artis Center 2017

 

Stepeniste_Reok

Subota, 10. jun 2017.

Sastanak grupe u Beogradu u 7:00 ujutru kod Crkve Svetog Marka na Tašamajdanu (ugao ka Bulevaru, kod poslovnice Air Serbia); u Novom Sadu u 9:00 kod Lokomotive; u Subotici u 10:30 ispred Rajhlove palate.

Povodom 5. Međunarodnog dana Art Nuvoa ili Secesije ~ kako vam drago, organizujemo jednodnevni izlet u Suboticu i Segedin, dva umetničko-graditeljska bisera ovog raskošnog, dekorativnog stila koji je na razmeđi dva veka kreirao ono što danas prepoznajemo pod pojmom total dizajn. Iako su u ova dva susedna grada u Panoniji stvarale brojne ugledne arhitekte (Lehner, Jakab, Partoš, da navedemo samo neke) fokus naše priče je na dvojici najoriginalnijih kada je o kreacijama reč, ali i najzanimljivijih u onom intimnom, ljudskom smislu. Hedonista, kockar, čovek koji se nije plašio da živi punim plućima – Ferenc Rajhl, i setni, sentimentalni, genijalni Ede Mađar, koji je prerano završio život zbog nesrećne ljubavi.

Dva antipoda raskošnog talenta čiji stvaralački potpis oblikuje lice dva grada, Rajhl i Mađar će biti, svojevrsni stilski i kulturno istorijski vodiči na ovom putovanju u čijoj realizaciji nam pomažu kolege iz Gradskog muzeja Subotice, Galerije moderne umetnosti „Likovni susreti“ u Rajhlovoj palati u Subotici i Turističke organizacije Segedina.  Bićemo u prilici da vidimo Rajhlovu palatu u Subotici, kao i Grof palatu, koju je ovaj šarmantni bonvivan projektovao u Segedinu. Divićemo se Ungar-Majerovoj palati u srcu Segedina i čarobnim irisima na Reik palati – remek delima Ede Mađara. Imaćemo priliku da uporedimo ovu dvojicu stvaralaca s njihovim kolegama koje su projektovale u istim urbanim prostorima, ali ćemo, pre svega, saznati zašto je Secesija tako prionula uz Panoniju, a ne recimo uz prestonicu Budimpeštu, kakav je bio način života i razmišljanja na početku 20. veka u ovim centrima, šta je sve u secesijskoj estetici prepoznalo svoj produktivni i komercijalni iskaz, zašto je ovo vreme tako važno na umetničkom, ali i društvenom planu.

Reok 2

Artis ne bi bio Artis da u blizini nema i ponešto zanimljivo iz oblasti gastronomske heritologije, a ovo putovanje nas vodi na prag najboljih poslastičara Centralne Evrope. Tako ćemo u Subotici moći da uživamo u kolaču od lešnika i vanile za koji se Artisovci bore da bude nazvan ~ Rajhlov kolač budući da sadrži sve konstruktivne elemente Secesije i poslužuje se u vrtu Rajhlove palate, dok nas u Segedinu očekuje „Virag“, istorijska poslastičarnica sa kompletnim Žerbo menijem (pojam Žerbo se nekada nije odnosio samo na slavnu kocku već na sve sitne kolače) i drugim zanosnim, slatkim čarolijama.

Broj mesta ograničen, prijavljivanje obavezno!

Krajnji rok za prijavljivanje ~ 6. jun 2017. do 17 časova!

Cena izleta: 3. 100,00 RSD

Cena obuhvata: Organizaciju putovanja, prevoz klimatizovanim autobusom na relaciji Beograd- Novi Sad- Subotica- Segedin- Subotica – Novi Sad –Beograd, ulaznice u institucije predvidjene programom studijskog izleta, kustosko vođenje kroz objekte i epohu Secesije, usluge stručnog, licenciranog vodiča i pratioca tokom trajanja putovanja.

Cena ne obuhvata: individualne troškove putnika.

PROGRAM JE PRAVLJEN NA BAZI 20 PLATIVIH OSOBA.

ORGANIZATOR ZADRŽAVA PRAVO DA IZMENI SADRŽAJ PROGRAMA USLED OBJEKTIVNIH OKOLNOSTI (ELEMENTARNE NEPOGODE, NENAJAVLJENO ZATVARANJE LOKALITETA, PRINUDNO ZATVARANJE PUTNOG PRAVCA I SL.) ILI DA OTKAŽE PUTOVANJE 3 DANA UOČI PLANIRANOG POLASKA UKOLIKO SE NE PRIJAVI DOVOLJAN BROJ ZAINTERESOVANIH OSOBA U KOM SLUČAJU ĆE BITI REFUNDIRANE SVE UPLATE.

PUTNICIMA KOJI ODUSTANU OD PUTOVANJA SAMO 48 SATI PRE POLASKA UPLAĆENA SREDSTVA NEĆE BITI REFUNDIRANA.

PRIJAVLJIVANJE NAJKASNIJE DO 6. JUNA 2017. ~ OBAVEZNA UPLATA PUNOG IZNOSA OD 3.100,00 RSD PRI REZERVACIJI.

UPLATE SE VRŠE NA TEKUĆI RAČUN ARTIS CENTRA, POŠTO SE PRETHODNO MEJLOM ILI TELEFONSKI NAPRAVI REZERVACIJA.

Primalac uplate: Artis, Braće Jerkovića 145, Beograd

Svrha uplate: Studijski izlet

Broj računa: 160-329500-06 BANCA INTESA AD BEOGRAD

REZERVACIJE NA 065 864 38 00 (od 9 do 16 časova)

ILI NA office@artiscenter.com

PRATITE NAŠE PROGRAME NA

www.artiscenter.com

events The Reichle Palace 02_0

 © Artis Center 2017

Avala_1_web

Subota, 27. maj ~ 10. časova, stanica autobusa 400 (okretnica autobusa na Trošarini, ulica Bebelova)

Nadomak ruke za većinu Beograđana, pa i namernika, Avala je planina u zaleđu prestonice, tačka na kojoj se od skora ponovo uzdiže Avalski toranj, jedan od simbola Beograda, misteriozni potes na kojem je spomenik Neznanom junaku odmenio srednjovekovno utvrđenje Žrnov, svet šuma i bistrih izvora. Blizu, a daleko, ona zapravo ne privlači beogradske komšije kao što je to slučaj sa Zlatiborm ili Kopaonikom, a većina bi se iznenadila koliko greši i kako malo ustvari zna o ovom mestu zbog kojeg su Rimljani ostavljali svoje mediteranske domove, a ustanici hrlili da se baš ovde skriju od turske odmazde. Avala, odnosno podavalska sela, su decenijama hranila izbirljive stanovnike prestonice, a neke od najzanimljivijih ličnosti srpske istorije rođene su baš na toj ne tako visokoj, ali čarobnoj planini-rudniku. Odavde su dobru vodu terale sakadžije čak i u Vajfertovu pivaru, dok su se prvi skijaši Kraljevine Jugoslavije baš niz avalske brežuljke ogledali u onda novom, pomodnom sportu.

U subotu vas pozivamo da obujete patike, spakujete sendvič i flašicu s vodom, ponesete foto aparat i dobro raspoloženje, i pođete s nama u jednu relaksirajuću šetnju s elementima piknika, te da zajedno otkrijemo neke od lepota i znamenitosti Avale. Obećavamo onu čuvenu baština & dobrobit ili heritage & wellness kombinaciju ovog puta ojačanu avalskim zagonetnim predelom i panoramama bez uporednika. Bacite pogled na Beograd iz jednog potpuno drugačijeg ugla.

Planirajte da će šetnja potrajati minimum 3-4 sata!

Cena: 750 dinara

Obavezne prijave na mejl office@artiscenter.com ili

telefon 065 864 38 00 (radnim danom 11-16 časova)

© Artis Center 2017.