Đurđevi Stupovi u Rasu: Nemanjine stepenice ka nebu

Đurđevi Stupovi u Rasu, glavnu ulaz u crkvu sa zapadne strane i još uvek nedovršene kule-stupovi po kojima je ceo manastirski kompleks iz 12. veka dobio ime. Foto@Tamara Ognjević, 2015.

U ukupnom nasleđu srpske srednjovekovne umetnosti ne postoji građevina koja bi se mogla uporediti sa zavetnom Nemanjinom crkvom u Rasu. Posvećena Svetom Đorđu ili Đurđu, kako je naziva arhaični, narodni jezik, ova romanička relikvijar-crkva, tananih dimenzija, ali impresivne siluete koja se uzdiže na neobično visokoj lokaciji, pravi je dragulj stilskog „zagrljaja“ istoka i zapada u srpskoj umetnosti 12. veka. Nijedna druga građevina u Srba nije podignuta na takvoj visini da dominira ukupnim predelom, kao da je njen graditelj i istaknutim mestom na kome je sagradio hram, ali i parom visokih kula (stlpova ili stupova kako su u srednjem veku nazivane kule) kvadratnog preseka, koje se nalaze sa obe strane glavnog portala, hteo da dodirne nebo.

Đurđevi Stupovi 70-tih godina 20. veka, pre velike obnove. Ove stare fotografije na jedinstven način pokazuju specifičnu poziciju kompleksa u odnosu na okolinu.

Idejni koncept Đurđevih Stupova u Rasu, koje je podigao, kako stoji na sačuvanom fragmentu ulaznog portala, 1171. veliki župan Srbije Stefan Nemanja, treba tražiti u sličnim građevinama nastajalim na Zapadu u epohi takozvane krstaške umetnosti čiji su dominantni nosioci bili moćni normanski osvajači i vladari Sicilije i južne Italije, Engleske i severne Francuske, ali i sveti rimski carevi germanskog porekla, poput Nemanjinih znanaca Fridriha I Barbarose i njegovog sina Henrika VI. Najčešće posvećene Arhistratigu Mihailu, kao čuveni Mon Sen Mišel u Normandiji, ovakve građevine u pravilu karakteriše „vestverk“, par visokih kula pored glavnog ulaza koje nadvisuju ostatak građevine i prema određenim hipotezama predstavljaju metaforičnu „nebesku lestvicu“. U pravilu se ove crkve – „nebeske merdevine“ nalaze na izrazitim uzvišenjima, kao svojevrsna „kopča“ između zemlje i neba. Prema određenim apokrifnim tekstovima na vrhu ovih kula-stepenica stajao je Arhistratig, određujući ko može u više, božanske sfere, a ko ne.

Ikona velikog župana Nemanje kao Svetog Simeona Mirotočivog na ulasku u manastirski kompleks i deo panorame Deževske doline. Foto@Tamara Ognjević, 2018.

O razlozima da se odabere građevina ovakvih konstruktivnih svojstava, ali i njena zanimljiva lokacija, u slučaju Đurđevih Stupova može se samo pretpostavljati. Prema Nemanjinom žitiju, koga potpisuje njegov sin Stefan Prvovenčani, Stupovi su zavetna crkva, podignuta u znak zahvalnosti Bogu i Svetom Đorđu, ratniku Hristovom kome se Nemanja molio da ga oslobodi zatočeništva u koje ga behu stavila braća. Navodno zatočen u pećini iz koje je, prema predanju, gledao upravo u visoki vrh na kome se danas nalazi iz temelja obnovljen hram u Rasu, Nemanja se zavetovao najznamenitijem među Hristovim svetim ratnicima da će mu podići crkvu ako usliši njegovu molbu. Iako Prvovenčani tek kasnije pominje da je Nemanja negde u približno vreme, oko 1168. godine pobedio brata Tihomira i Vizantince u bici kod Pantina na Kosovu Polju, čime je i zvanično preuzeo presto velikih župana Raške, i uspostavio autonomiju svojih teritorija u odnosu na dotadašnju vizantijsku dominaciju, nesporno je da se ovaj istorijski događaj od prvorazrednog značaja zbio upravo u trenu koji prethodi gradnji Đurđevih Stupova u Rasu. Činjenica da je ova mistično lepa crkva podignuta u blizini srednjevekovnovnog Rasa i Deževe, nadomak sabornog i krunidbenog hrama Raških župana posvećenog Svetim Apostolima, tvori utisak da je Nemanja na autentičan, duhovni način „obeležio“ svoje teritorije. Ili da upotrebimo reči Stefana Prvovenčanog, koje se upravo odnose na ove događaje – „i sabra propalu srpsku zemlju, ograđujući je Krstom Hristovim“.

Stepenaste, razigrane fasade Đurđevih Stupova predstavljaju izuzetan primer reprezentativne građevine u romaničkom stilu unutar srpskog kopna. Foto@Tamara Ognjević, 2018.

Crkva Svetog Đorđa u Rasu je jednobrodna građevina sa naročito ozidanom pripratom sa dve moćne kule. Hram je u suštini malih dimenzija, tako da kupola elipsoidnog oblika u celini zasvođuje naos građevine. Na bočnim stranama se nalaze dva ulaza (vestibili) kroz koje se direktno stupa u hram. Na istoku je tročlani oltarski prostor sa polukružnim apsidama. U crkvu se stupa kamenim stepeništem sa zapadne strane. Njen votivni karakter nesumnjivo potvrđuje činjenica da u sam objekt u času bogosluženja može da uđe najviše desetak do petnaest ljudi, uključujući tu i sveštenstvo koje obred obavlja. Građena je pritesanim kamenom sa karakterističnom romaničkom obradom fasade koju krase plitke niše, arkadni frizovi i pilastri. Srodne su joj po «vestverku», odnosno kulama na pročelju, dve crkve nastale u istoj epohi – katedrala Svetog Trifuna u Kotoru (osveštana 19. juna 1166.), i crkva Svetog Petra i Pavla u Bijelom Polju (poslednja četvrtina 12. veka), zadužbina Nemanjinog brata ili rođaka humskog kneza Miroslava.

Malo toga je ostalo od prvobitnog slikanog ukrasa u Stupovima, a najveći deo sačuvanih fresaka je prenesen u Galeriju fresaka u Beogradu. Na slici se vidi deo naosa i oltarskog prostora crkve. Foto@Tamara Ognjević, 2015.

Đurđevi Stupovi su mnogo stradali tokom turskih osvajanja i svetskih ratova. Njihov čudesni monumentalni živopis neobično skladno uklopljen u zadate arhitektonske okvire, slikan u stilu dvorske umetnosti vizantijskih vladara iz dinastije Komnina, sačuvan je u fragmentima i najvećim delom prenet u Galeriju fresaka u Beogradu (Narodni muzej u Beogradu) tokom restauratersko-konzervatorskih radova preduzetih u drugoj polovini 20. veka. Ovo je istovremeno jedina Nemanjina zadužbina iz koje je, makar fragmentarno, sačuvan deo fresaka rađen po želji velikog župana. Stojeći svetitelji u naslikanim arkadama, apostoli i jevanđelisti u medaljonima ili okvirima potkupolnih pandatifa, ukazuju na ruku dobrih grčkih majstora, nastavljača tradicije znamenitih Nereza (Makedonija), koji su po svemu sudeći posredno inspirisali Đota di Bondonea za revolucionarno slikarstvo slavne Kapele Arene u Padovi.

Grobna kapela kralja Dragutina Nemanjića (levo) čuva jedinstven dokument o primopredaji vlasti naslikan u fresko tehnici. Foto@Tamara Ognjević, 2015.

U manastirskom kompleksu Đurđevih Stupova u Rasu se nalazi i grobna kapela kralja Dragutina Nemanjića, smeštena u pregrađenu ulaznu kulu (jugozapadni sektor utvrđenog zida koji opasuje manastir), čiji živopis, nastao osamdesetih godina 13. veka, predstavlja jedinstveni spoj religiozne umetnosti i istorijsko pravnog dokumenta izraženog slikom. U svodu kapele naslikana su Državni sabor u Rasu 1196. na kome Stefan Nemanja predaje vlast sinu Stefanu Prvovenčanom, krunisanje kralja Uroša I Nemanjića 1243, kao i krunisanje njegovog sina kralja Dragutina 1276, ali i istorijski prizor na kome u Deževi 1282. kralj Dragutin Nemanjić predaje vlast svom mlađem bratu kralju Milutinu. Kapela je i jedinstvena galerija portreta Nemanjića kraljeva i monaha, ali i predstava svetih lekara i besrebrenika (sveti Pantelejmon, Kozma, Damjan i drugi), budući da je kralj u vreme njenog živopisanja bio gotovo na samrti zbog teškog preloma noge u jednom lovu pod gradom Jelačom.

Starozavetna Trojica u liku trojice anđela, Dragutinova kapela u Đurđevim Stupovima u Rasu, pozni 13. vek. Foto@Dragan Bosnić, 2011.

Najmonumentalnija freska u kapeli prikazuje likove Svete Trojice kao starozavetnih anđela iz Gozbe Avramove, među kojima eteričnom lepotom pleni anđeo u ružičastoj tunici, stilski «brat blizanaca» čuvenog Plavog anđela iz Dragutinove zadužbine u Arilju (1296.), koji sugeriše da je najverovatnije isti majstor živopisao obe bogomolje.

Veliki župan Nemanja je podigao Đurđeve Stupove oko 1171. godine na lokaciji sa koje puca pogled na sve četiri strane njegove države. Pogled na Deževsku dolinu u kojoj su Nemanjići imali svoje dvorove. Foto@Tamara Ognjević, 2015.

Đurđevi Stupovi su, kao i Stari Ras, Sopoćani, Dečani i Studenica pod zaštitom Uneska od kraja 70-tih godina prošlog veka, a početkom novog milenijuma ovaj dugo zapusteo manastir je ponovo okupio monaško bratstvo koje je izgradnjom konaka, obnovom hrama i velike trpezarije iz doba kralja Dragutina otpočelo sveobuhvatnu akciju u koju se uključila čitava kulturna Srbija pod sloganom «Podignimo Stupove».

Južni vestibil Đurđevih Stupova, a u prvom planu jedan od starih nadgrobnika budući da je prostor oko crkve služio za sahranjivanje uglednih igumana i monaha. Foto @Tamara Ognjević, 2015.

Pod nogama slavnog pretka
Srpski kraljevi Radoslav i Dragutin Nemanjić jedini su vladari ove legendarne dinastije koji nisu, na tragu svog slavnog pretka Nemanje, podigli grobne crkve. Prvi je sahranjen, prema sopstvenoj želji, u spoljnoj priprati glavne crkve manastira Studenice, koju je sam dozidao, i koja je i danas poznata kao Radoslavljeva priprata, a drugi je odlučio da bude pokopan u kapeli sačinjenoj pregradnjom ulazne kule-pirga u sastavu odbrambenog zida kompleksa manastira Đurđevi Stupovi u Rasu. Nije nimalo slučajna analogija u okviru koje su i kralj Dragutin i njegov zlosrećni stric Radoslav odlučili da budu pokopani u jednoj od zadužbina svog velikog pretka Stefana Nemanje. Sahraniti se na ulazu u hram ili manastirski kompleks, tamo gde svaki namernik mora da prođe, pokazatelj je najdubljeg pokajanja. Čini se da i Radoslav i Dragutin kroz vekove poručuju da su nedostojni Nemanje zbog svojih sagrešenja, ali ležeći u simboličnom smislu pod njegovim stopama preporučuju se njegovom blagodatnom posredovanju pred Bogom na isti način na koji to čine i u živopisanim ktitorskim kompozicijama. Sličnosti prelomnih trenutaka u životima ove dvojice vladara su na svojevrsan način zanimljive. Obojica su izgubila presto u korist svoje mlađe braće iako su na njega polagali pravo činom prvorođenja. Za obojicu istorija smatra da su bili pod dominantnim uticajem svojih energičnih i ambicioznih žena. Napokon, obojica su se u sumrak života okrenula najdubljem verskom misticizmu sa elementima samokažnjavanja, upokojivši se kao monasi – Radoslav kao Jovan, a Dragutin kao Teoktist – primajući uistinu, a ne samo simbolično monaški postrig, kako je to na samrtnoj postelji činio najveći broj srednjovekovnih vlastodržaca.

Kralj Dragutin predaje vlast mlađem bratu Milutinu na saboru u Rasu 1282, Dragutinova grobna kapela, Đurđevi Stupovi u Rasu, pozni 13. vek. Foto@Dragan Bosnić

Testament u slici
Živopis u grobnoj kapeli kralja Dragutina u Đurđevim Stupovima u Rasu jedinstven je primer testamenta nekog kraljevskog samrtnika izražen umetničkim sredstvima. Slikajući istorijske kompozicije sa predajom vlasti na državnim saborima održanim u nedalekom hramu Svetih Apostola u Rasu, Dragutin ukazuje na to da i njegova predaja vlasti bratu Milutinu 1282. godine predstavlja svojevrsnu političku „tradiciju“ unutar dinastije Nemanjića. Istovremeno, slikajući brata sa kraljevskim insignijama u procesiji Nemanjića kao legitimnog vladara pred prestolom Božijim, Dragutin daje da se naslika njegov najstariji sin, princ Vladislav, ali ne i sin Milutinov – Stefan Dečanski. Na ovakav način, na svetom mestu, kralj koji se odrekao vlasti „podseća“ brata da krunu, onog časa kada se okonča njegovo vreme na prestolu Srbije, mora predati Vladislavu, a ne svom sinu Stefanu. Bio je to ugovor među braćom za koji je u tom času umirući Dragutin osećao da ga treba naslikati i na mestu njegovog poslednjeg počivališta. Da li je zaista tako dobro poznavao prirodu brata Milutina ili se tek držao one stare da se poslednja pokojnikova mora ispoštovati? Kakogod, kralj Dragutin nije umro nakon teškog preloma noge, a kralj Milutin nije ispoštovao dogovor iz Deževe. Posledice su bile dalekosežne i tragične. Izbio je građanski, bratoubilački rat koji se proširio na čitavu zemlju. Ni nalik otmenom dostojanstvu dragocenog Dragutinovog „testamenta u slici“, toj jedinstvenoj slici poslednje volje jednog suverena u okviru baštine evropske umetnosti srednjeg veka.

Tamara Ognjević,

istoričarka umetnosti i pisac,

“Blago Srbije, kulturno-istorijska baština”, Mladinska knjiga Beograd, 2012.

©Artis Center 2018

 

2 komentara o “Đurđevi Stupovi u Rasu: Nemanjine stepenice ka nebu

  1. Najkompletniji, najpotpuniji i najzanimljiviji tekst o Stupovima, na netu. Znam to, jer sam ovih dana, pišući za svoj blog isčitala sijaset tekstova na istu temu i mogu samo da Vam se zahvalim na ovoliko informacija koje ste nam tako vešto prezentovali da se jednostavno upija svaka reč i svaki podatak… kakvih je malo u internet građi na koju sam naišla.
    S Vašim dopuštenjem, postaviću link s preporukom na svom blogu, ne da bih Vama činila reklamu, već da bi moj tekst dobio na sadržajnosti.

    • Pre svega, hvala na lepim rečima 🙂 Radujemo se ako smo bacili više svetla na ovaj izuzetan kompleks. Naravno, da možete postaviti link. Biće nam drago.
      Sve najlepše!

Ostavite komentar:

*