post

Viljuške u srednjovekovnoj Srbiji

Tajna večera, unutrašnja priparat, Studenica, 13. vek (?)

Na zapadnom zidu unutrašnje priprate Bogorodičine crkve u manastiru Studenica naslikana je nesvakidašnja freska s motivom Tajne večere. Za raskošnim ovalnim stolom čija ploča je napravljena od najfinijeg mermera, polukuružno raspoređeni sede apostoli tako da gravitiraju od Isusa Hrista na levoj strani ka Svetom Petru na desnoj. Mirni ritam kompozicije na kojoj je svakoj ličnosti data autentična karakterizacija lika, oživljavaju naglašeni pokreti dvojice. Na levoj strani je Jovan Bogoslov krenuo da nasloni glavu na grudi Hrista, koji u jednoj ruci drži obredni hleb-naforu, dok drugom blagosilja kupu s vinom koja je postavljena ispred njega. Istovremeno Juda Iskariotski, naslikan u središtu kompozicije, smelim pokretom grabi ribu iz činije zanimljivog oblika koja dominira stolom dostojnim vladara. I Hrist i apostol Petar, naslikan u času kada se sprema da nožem zaseče u okrugli hleb, sede na visokim stolicama nalik prestolima sa naročitim podmetačima za noge. No, ono što najviše privlači pogled na ovoj zanimljivoj, izuzetno naslikanoj fresci jesu – viljuške. Čak dva tipa viljušaka sa dva i tri zupca gotovo razmetljivo štrče među hotimično raspoređenim repama i komadićima hleba.

Tanjir od majolike, dvozuba viljuška i nož, srednjovekovni arheološki nalazi sa područja Starog Rasa, Muzej “Ras”, Novi Pazar. Foto@Tamara Ognjević

Tajna večera iz unutrašnje priprate Bogorodičine crkve u Studenici jedinstvena je pojava među srpskim, ali i vizantijskim, pa i zapadnjačkim srednjovekovnim likovnim predstavama ove popularne teme upravo zbog viljuški koje vidimo na trpezi. Slikarstvo unutrašnje priprate s početka 13. veka obnovljeno je 1568. godine, kada je preduzeta prva velika restauracija Bogorodičine crkve u Studenici. Do sadašnje analize starijeg i mlađeg slikanog sloja ukazuju da su iguman Simeon i ondašnje studeničko bratstvo nastojali da u drugoj polovini 16. veka s jedne strane ponove prvobitni stilsko-ikonografski obrazac, ali i da dodaju određene elemente kojih u ranijem živopisu nije moglo biti. U tom smislu, i freska Tajne večere iz Studenice odslikava znatno stariju shemu u okviru koje viljuške, iako izuzetne po sebi u ikonografskom smislu, ipak stvaraju izvesnu nedoumicu. Da li su one zaista deo prvobitne freske ili predstavljaju dodatak iz 16. veka?

Forma i mesto dvozubih viljuški na studeničkoj fresci sugerišu upotrebu viljuški u svrhu konzumacije hrane. Dve dvozube viljuške u paru s noževima oštrog vrha naslikani su ispred Hrista i apostola Petra na način kako se postavlja pribor za ručavanje, dok se velika trozuba viljuška, očigledno u funkciji sprave za serviranje jela, nalazi u sredini stola. Upravo ovakav način, očigledno individualnog postavljanja escajga mogao bi, a na osnovu poznatih obrazaca iz srednjovekovne kulture obedovanja da nam sugeriše da su i viljuške i noževi pozniji dodatak na studeničkoj fresci. Naime, praksa zajedničkog korišćenja čaša, tanjira i escajga zadržala se sve do 16. veka u evropskoj kulturi obedovanja.

Najstarije informacije vezane za viljuške u vlasništvu srpskih vladara i vlastele potiču iz prve polovine 15. veka. Među navedenim predmetima najeksplicitniji je opis escajga Stjepana Vukčića Kosače (1404-1466), hercega od Svetog Save, koji je bio načinjen od srebra, korala i gorskog kristala. Kosačin skupoceni escajg, najverovatnije dobavljen iz Venecije, opisom podseća na nož i viljušku od srebra i korala, izrađene krajem 16. veka u vencijanskim radionicama, koji se danas nalaze u kolekciji Umetničkog instituta u Mineapolisu (SAD).

Escajg od srebra i korala, Venecija, 16. vek, Umetnički institut u Mineapolisu, SAD

Viljuške sa studeničke Tajne večere neuporedivo su skromnije od venecijanskih primeraka iz Mineapolisa, međutim one dvozube gotovo su identične gvozdenim viljuškama pronađenim u manastiru Sopoćani u širokom vremenskom periodu od 1973. do 1986. godine. Četiri dvozube viljuške prosečne dužine oko 15,5 cm sa zupcima prosečne dužine 5 cm izrađene su od kovanog gvožđa, jednostavne obrade bez ornamenata i vrlo fragilne. Deluju kao pribor korišćen da bi se njime jelo voće ili kolači, pre nego meso ili neka druga, robusnija hrana.

Prva viljuška (Muzej „Ras“, Novi Pazar, inv. br. 3) iz ovog zagonetnog seta otkrivena je 1973. u sloju šuta. Gotovo deceniju kasnije u severnom konaku pronađene su još dve (Muzej „Ras“, Novi Pazar, inv. br. 495 i 496), dok je poslednja pronađena tokom arheoloških istraživanja manastirskog kompleksa 1986. u južnom konaku unutar sopoćanskog utvrđenja (Muzej „Ras“, Novi Pazar, inv. br. 1888). Do sada nisu publikovane, niti je na njima sprovedena temeljna stručna analiza, pa je moguće izneti samo nekoliko utemeljenih pretpostavki. Prema obliku, materijalu i izradi one se s velikom sigurnošću mogu smestiti u pribor za obedovanje nastao pre 1690. godine koja predstavlja krajnju hornološku odrednicu za uobičajenu periodizaciju srednjeg veka na tlu srpskih zemalja. Intrigira pretpostavka da su nastale na tlu Srbije, u domaćim radionicama, budući da nije reč o predmetima luksuzne izrade. Najverovatnije na širem području srednjovekovnog Rasa. Bez obzira na činjenicu dislociranosti u odnosu na manastirsku kuhinju, odnosno trpezariju u trenutku kada su pronađene, brojni elementi sugerišu da pripadaju istom kompletu pribora za jelo, i da su najverovatnije korišćene kao desertne viljuške. Upoređene sa svojim stilskim, a možda i hronološkim parom sa studeničke freske, a na osnovu svega što znamo o poreklu i upotrebi konzumne viljuške u srednjem veku, spontano se nameće misao da je pojava viljušaka na potonjoj znak prestiža koji ima za cilj da ukaže na činjenicu da se ovaj prizor nalazi u vladarskoj zadužbini, mauzoleju rodonačelnika dinastije samostalnih i vrlo moćnih vladara srednjovekovne Srbije.

Tamara Ognjević,

istoričarka umetnosti i gastroheritolog

Kraći izvod iz naučnog rada, koji u celini možete pročitati OVDE  

© Artis Center

post

Bogovi, demoni i magovi Viminacijuma

Magijske pločice sa kapsulama u kojima su spuštene u grobove. Foto: Arheološki park Viminacijum

Magijske pločice sa kapsulama u kojima su spuštene u grobove. Foto: Arheološki park Viminacijum

Vest o otkriću kapsula za zlatnim i srebrnim pločicama neobične sadržine u Viminacijumu prošlog leta doslovno je podigla na noge stručnjake i laike širom planete. Fotografija tanane zlatne pločice u ruci dr Miomira Koraća, rukovodioca arheološkog tima koji već godinama istražuje ovaj veliki rimski grad na tlu Srbije, pokrenula je lavinu pitanja.

Ko su dete i žena sahranjeni sa neobičnim pločicama pre gotovo dva milenijuma na dunavskoj granici Rimskog carstva? Da li su oni koji su ih ispratlili u svet mrtvih želeli da pošalju magijske poruke bogovima i demonima ili su možda hteli da ih zaštite od pljačkaša grobova? Da li su ovo dvoje za sada anonimnih stanovnika grada koji je oko 117. godine naše ere osnovala legendarna Legija VII Klaudija, umrli nasilnom smrću? Ko je autor zagonetnog sadržaja pločica sa kojima su krenuli među senke predaka?

Srebrna pločica iz groba nepoznate žene. Foto: Arheološki park Viminacijum

Srebrna pločica iz groba nepoznate žene. Foto: Arheološki park Viminacijum

Naglašavajući da Viminacijum, koji je na svom vrhuncu imao gotovo 30.000 stanovnika, ne prestaje da iznenađuje istraživače, dr Korać objašnjava zašto je upravo ovaj nalaz toliko značajan:

„Iako više hiljada grobova na Viminacijumu pruža primere gotovo svih načina sahranjivanja, rituala i običaja vezanih za zagrobni život poznoantičkog Rima, grob deteta od nekih pet godina života oko čijeg vrata se nalazila srebrna kapsula sa zlatnom pločicom, kao i onaj žene stare između 25-35 godina kraj čijih nogu je pronađena bronzana kapsula sa dve pločice – zlatnom i srebrnom, istinska su retkost“.

Šta je tako neobično na ovim pločicam pronađenim u okviru nekropole ovog nekada izuzetno živog i šarolikog grada na međi koja je odvajala rimsku civilizaciju od takozvanog Barbarikuma – zemlje varvara?

Zlatna pločica iz gorba detata. Foto: Arheološki park Viminacijum

Zlatna pločica iz gorba detata. Foto: Arheološki park Viminacijum

Čak i sa stanovišta poslovične rimske praznoverice, koja je prožimala sve segmente života prosečnog građanina imperije, pločica od tankog zlatnog lima iz  groba deteta na prvi pogled deluje u najmanju ruku zbunjujuće. Podeljena na deset vertikalnih kolona oštrom pisaljkom, pločica sadrži tekst na aramejskom ispisan grčkim alfabetom. Tačnije, sadrži  imena nekih šesnaest božanstava, demona i magova čiji su kultovi poštovani na Bliskom Istoku i u faraonskom Egiptu. Tako se vrhovno, monoteističko božanstvo Jevreja Jahve našlo među demonima kakav je Tobarabau ili čarobnjacima poput velikog maga Sesena. I sve to na jeziku kojim je govorio Hrist, ali kojim se često koriste i vračevi i egzorcisti, čija praksa nedvosmisleno sugeriše da je aramejski takođe jezik bića tame. Ime demona Tobarabau, koji se obično priziva kada je reč o ljubavnoj magiji, ali i u činima vezanim za ponovno rađanje i uskrsnuće, baca pomalo dijabolično svetlo na ovaj nalaz.

Pretpostavka da je reč o amajlija koja je trebalo da štiti preminulog od urokljivih očiju, zlih sila, čini i drugih mračnih pojava za života postaje besmislena kada se ima u vidu da je predmet pronađen kao grobni prilog. S druge strane, uverenje antičkog čoveka da su duhovi nasilno stradalih, posebno nevine duše dece i mladih osoba, najpouzdaniji prenosioci poruka živih bogovima i demonima sugeriše jedan od mogućih pravaca traženja namene pločica iz Viminacijuma.

Bronzana kapsula sa svitkom od srebra unutar kojeg se nalazio još jedan od zlata iz ženskog groba još je zagonetnija.

„Obe pločice sadrže zanimljive simbole. Pretpostavljamo da je reč o prastarim astrološkim znacima koji kod hrišćana mogu predstavljati anđele i druge nebeske sile,“ objašnjava dr Miomir Korać ekskluzivitet najnovijeg otkrića u Viminacijumu.

I dok se stručnjaci suočavaju sa velikim izazovom tumačenja viminacijumskih pločica od plemenitih metala u jedno nema sumnje – veliki rimski grad na tlu današnje Srbije je imao svoje eksperte za magijske zapise i vradžbine svake vrste! Sudeći po sadržaju nedavno otkrivenih pločica bile su to ličnosti vanredno kompleksnih i za svoje savremenike nesumljivo zastrašujućih znanja. Tragovi njihove prakse i potreba za njihovim uslugama otkrivaju sasvim novu dimenziju Viminacijuma, grada koji ne prestaje da iznenađuje istraživače.

Arheolozi u Viminacijumu u trenutku kada su otkriveni ovi vredni nalazi. Foto: Arheološki park Viminacijum

Arheolozi u Viminacijumu u trenutku kada su otkriveni ovi vredni nalazi. Foto: Arheološki park Viminacijum

VIMINACIJUM

Antički grad, prestonica rimske provincije Gornje Mezije (Moesie Superior) na desnoj obali Dunava nadomak Kostolca, udaljen nekih 90 km od Beograda, odnosno 15 km od Požarevca. Nastao početkom 2. veka naše ere zahvatao je prostor od 450 hektara i obuhvatao vojni logor Legije VII Klaudije i grad sa hramovima, trgovima, vilama, amfiteatrom, kupatilima, velikom lukom i nekropolom. Njegova moć je zauvek srušena u naletu Avara 441. godine. Danas središte istoimenog Arheološkog parka, velikog naučno-istraživačkog i vizitorskog centar s namenskim programima za posetioce i stalnom izložbenom postavkom.

Tamara Ognjević

Prvi put publikovano u časopis Air Serbia “Elevat” u leto 2016. Fotografije ustupio dr Miomir Korać.

© Artis Center 2017