post

Dragulji secesije: Paviljon “Knjaz Miloš” u Aranđelovcu

Ovog leta smo imali sve razloge da budemo ponosni na srpske istraživače, zaštitare i kulturne pregaoce. Na prvom Evropskom samitu kulture u Berlinu, sredinom juna, čak tri projekta iz Srbije dobila su visoko priznanje Evropa Nostra, koje se svake godine dodeljuje za najuspešnije poduhvate u oblasti istraživanja, zaštite i promocije kulturnog nasleđa. Među nagrađenima i obnova Paviljona “Knjaz Miloš” u Aranđelovcu, dragulja ovdašnje secesije o kome nažalost nedovoljno znamo. Istinski poduhvat iza kojeg stoje Kompanija “Knjaz Miloš”, Specijalna bolnica Bukovička Banja i Vlada Kraljevine Norveške. Istovremeno uzbudljiva priča iz srpske istorije i umetnosti s kojom smo se susreli ovog septembra u osunčanom Aranđelovcu, sred jednog od najlepših parkova u Srbiji.

Obnovljeni Paviljon “Knjaz Miloš” u zelenilu velikog parka u Bukovičkoj Banji (Aranđelovac), nadomak letnje pozornice. Foto: Tamara Ognjević

Iako su blagodati mineralnih izvora u Bukoviku poznate još od 1809. kad je tamo boravio Dositej Obradović, tvrdeći da od bukovičke vode utone “u tih i dubok san”, bilo je potrebno da 1835. godine, na poziv kneza Miloša Obrenovića, u ovo mirno selo pod Bukuljom stigne doktor Emerih Lindermajer, načelnik Saniteta srpske vojske i iskusan balneolog (stručnjak za banje i lekovite vode). Ovaj banatski Nemac, rođen u Čakovu 1806, najzaslužniji za istraživanje banja u Kneževini Srbiji, analizu izvora mineralne vode i evaluaciju istih objavio je 1865. u dragocenom delu “Opis mineralnih i lekovitih voda u Knjaževstvu Srbiji”. Na temelji njegovih proučavanja, ali i talasu velike mode banjskih lečilišta u Evropi 19. veka, u Srbiji započinje oblikovanje banjskih centara čiji graditelji i upravitelji nastoje da i domaće banje pretvore u mondenska stecišta po ugledu na Karlove Vari ili Bad Išl. Otuda i arhitektura Koviljače, Bukovičke, Vrnjačke i drugih banja Srbije, baš kao i uređenje tamošnjih parkova, postaju pitanje prestiža i naročit izazov za arhitekete mlade srpske države.

Izvor kisele vode, danas Paviljon “Knjaz Miloš” početkom 20. veka. Fotografija iz kolekcije Narodnog muzeja Aranđelovac.

Odluka da se projekat Paviljona “Knjaz Miloš”, ranije poznatog pod nazivom Izvor Kisele vode, poveri uglednom arhitekti Branku Tanazeviću (1876-1945), profesoru Arhitektonskog fakulteta u Beogradu, rodonačelniku nacionalnog stila u arhitekturi, zasnovanog na originalnim sintezama u ono vreme aktuelne secesije i motiva najčeše pozajmljenih iz srpske srednjovekovne umetnosti, ne iznenađuje. U momentu kada Tanazević 1907. godine projektuje aranđelovački Paviljon, iza njega je već reprezentativno zdanje Telefonske centrale u Kosovskoj 47 u Beogradu. Rođen u Banatu, tačnije u Čakovu, baš kao i dr Lindermajer, Tanazević je 1899. diplomirao Mašinstvo na Tehničkom fakultetu Velike škole u Beogradu, a 1903. arhitekturu u Minhenu. Strastveni je pobornik stvaranja autentičnog stila u srpskoj arhitekturi, izučava srednjovekovno, ali i narodno graditeljstvo Srbije, kao i etnografsku građu u čijem fokusu su primenjena umetnost i tradicionalni zanati, pre svega vez i ćilimarstvo. Ipak, Tanazević, je nemački đak kada je o arhitekturi reč, i njegovo delo nedvosmisleno pokazuje dobro poznavanje kako bečke secesije, tako i istovremenih varijacija ovog stila – art nuvoa u Francuskoj i jugend stila u Nemačkoj. Prožimanje ovih, u onovremenoj Evropi modernih umetničkih stilova sa srpskim graditeljskim nasleđem, primarno dekorativnom plastikom i motivima preuzetim iz narodnog stvaralaštva, oblikovaće Tanazevićev arhitektonski “rukopis”, koji s lakoćom prepoznajemo na zdanju Vukove zadužbine (nekadašnje Ministarstvo prosvete) u ulici Kralja Milana br. 2, Kući braće Nikolić u Njegoševoj 11 ili domu Radisava Jovanovića u ulici Stevana Sremca br. 1 u Beogradu.

Pročelje Paviljona “Knjaz Miloš” u Aranđelovcu. Foto: Tamara Ognjević

Nema ni najmanje sumnje da je Branko Tanazević jedan od onih stvaralaca koji su svoj trajni pečat ostavili, pre svega, u prestoničkoj arhitekturi do 1914. Istovremeno je zanimljivo koliko se o njegovim projektima izvan Beograda malo zna. Paviljon “Knjaz Miloš” iz 1907, jedna od prvih građevina u Srbiji u čijoj gradnji je primenjen armirani beton, spada među manje poznate projekte ovog sjajnog graditelja, koji, zajedno sa slikarom i dizajnerom Dragutinom Inkiostrijem Mednjakom (1866-1942), predstavlja najznačajnije pregaoce na putevima kreiranja nacionalnog stila u arhitekturi i dizajnu Srbije pre Velikog rata.

Maskeron sa ženskim likom i detalj prozora u obliku slova Ω, karakterističnog za secesiju – pročelje Paviljona “Knjaz Miloš” u Aranđelovuc. Foto: Tamara Ognjević

Paviljon “Knjaz Miloš” u Aranđelovcu, koji je za samo devet mesec obnovljen prema projektu arhitekata Jelene Strizović i Aleksandre Lukić iz Odeljenja za urbanizam Opštine Aranđelovac, sagrađen je 1907. sredstvima Aranđelovačke konzorcije, preduzetničke asocijacije koja je 1900. godine dobila prava na eksploataciju izvora kisele vode u Bukovičkoj Banji. Smeli preduzetnici su 1906. godine flaširanu mineralnu vodu sa naročitom etiketom izneli na Sajam u Briselu, a da bi već sledeće godine osvojili Gran pri na Balkanskoj izložbi u Londonu. Do 1910. godine flaširana voda iz Bukovičke Banje potisnuće u prodaji sve ostale flaširane mineralne vode na teritoriji Srbije, a sumnje nema da je “Knjaz Miloš” i danas daleko najpoznatija mineralna voda u našoj zemlji.

Detalj enterijera centralnog dela Paviljona “Knjaz Miloš” u kojem se nalazi česma. Foto: Tamara Ognjević

Navodim sve ove detalje u želji da približim atmosferu i uslove u kojima je Branko Tanazević kreirao Paviljon u Aranđelovcu početkom 20. veka. Arhitekta u prvom naletu stvaralačke enrgije, Tanazević je imao 31. godinu života i bio docent na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu, mlađi kolega tada već slavnog Nikole Nestorovića (1868-1957), koji u isto vreme kada Tanazević projektuje Paviljon u Aranđelovcu, dovršava Beogradsku zadrugu (Geozavod) u beogradskoj Savamali, primenjujući dekorativnu ornamentiku secesije na ovom reprezentativnom zdanju. Aranđelovački konzorcijum raspolaže sredstvima i očigledno želi objekat po ondašnjim evropskim standardima, pa nije neobično što namernik,  kad iz raskošnog parka engleskog tipa stigne do Paviljona, stiče utisak da pred sobom ima zgradu u nekoj luksuznoj evropskoj banji.

Detalj enterijera centralnog prostora Paviljona “Knjaz Miloš” sa česmom izrađenom od venčačkog mermera i maskeronima sa lavljom glavom. Foto: Tamara Ognjević

Ovo remek delo arhitekture secesije, koje čine tri celine (centralna prostorija sa česmom, severno krilo u kojem se nekada flaširala mineralna voda i južno u kojem je prvobitno bio prostor za ispijanje mineralne vode, koji će kasnije smeniti poslastičarnica, a u novije doba umetnička galerija), na prvi pogled ne pokazuju one, Tanazeviću tako drage, nacionalne “intervencije” u okviru lako prepoznatljivih elemenata svojstvenih ovom izrazito dekorativnom stilu.

Enterijer Paviljona “Knjaza Miloša” u Aranđelovcu – centralni deo sa česmom i pogled ka krilu koje je nekada bilo trem za ispijanje vode, a danas je galerija. Foto: Tamara Ognjević

Osnovni nacrt Paviljona je gotovo klasicistički “miran” pravougaoni prostor. Međutim, pažljivijim posmatranjem jasno razaznajemo različite visine krovova i činjenicu da je deo levo od ulaznih vrata ozidan, dok je onaj desno nešto niži i zapravo predstavlja jednu vrstu trema, koja je u međuvremenu zastakljen. Ravan ritam zidova privlačne žute boje smelo perforiraju veliki prozori u obliku grčkog slova omega – Ω – karakterističnog za secesiju. Raskošno dekorisanim pročeljem dominira maskeron sa izuzetno zanimljivim ženskim likom. Kada se bolje zagledamo u taj lik shvatićemo da je veo na glavi i jedna vrsta tepeluka – ženske kape karakteristične za ovdašnju modu 19. veka, kao i đerdan dukata i bisera oko vrata, onaj akcenat nacionalnog koji nedostaje na prvi pogled.

Smelo poigravanje bojama i oblicima – pročelje Paviljona “Knjaz Miloš”. Foto: Tamara Ognjević

Tanazević se poigrava skladno harmonizovanim, ali intenzivnim odnosom boja – žuta fasada, sivo-plavi krov i zeleni detalji stolarije. Maskeron, floralni i geometrijski motivi, kao i vaze na krovnom vencu pročelja su beli. Belo dominira i enterijerom ove jedinstvene građevine na našem tlu, kao rafinirani okvir jednog pažljivo promišljenog prostora čija namena se dramatično razlikuje od one javnih ustanova i privatnih kuća. Zaista, Paviljon “Knjaz Miloš” je po svojoj funkciji specifičan spoj male fabrike i prostora za ispijanje mineralne vode, koji okružuju česmu sa mineralnom vodom. Višenamenski objekat unutar šire banjske celine, u jednom ambijentu koji ima ambiciju da bude mondenski prestižan.

Izvor “Pobeda” (levo) i Paviljon “Knjaz Miloš” tridesetih godina 20. veka. Fotografija Narodnog muzeja Aranđelovac.

Obnovljeni Paviljon “Knjaz Miloš” u Aranđelovcu predstavlja izuzetan estetski doživljaj u zelenilu parka pod Bukuljom, koji je i sam vanredna galerija na otvorenom brojnih modernih skulptura od ovdašnjeg venčačkog mermera, nastalih tokom umetničkih kolonija “Mermer i zvuci” po kojima je Aranđelovac nadaleko poznat. Otuda pomalo zbunjuje nedostatak stručnih tekstova koji se bave ovim zdanjem. Do juče, odnosno do trena kada je tim aranđelovačkih zaštitara dobio prestižnu nagradu Evropa Nostra, Paviljon ne figurira kao vredan spomenik graditeljstva i atrakcija kulturnog turizma u Aranđelovcu. Šta više, mladom recepcionaru luksuznog hotela “Izvor” trebalo je dobrih pet minuta da shvati šta je to o čemu se raspitujem, što bih želela da posetim! A, Paviljon se nalazi na nekih stotinjak metara od ovog hotela, koji je izvesno i najveća galerija kopije dela Paje Jovanovića u zemlji.

Etikete mineralne vode “Knjaz Miloš” sa slikama Paviljona u Aranđelovcu. Foto: Tamara Ognjević

Naposletku, svaki put kad bacimo pogled na etiketu mineralne vode “Knjaz Miloš” videćemo Tanazevićev Paviljon u Aranđelovcu – istinski dragulj secesije u raskošnoj, a nedovoljno poznatoj riznici kulturnog nasleđa Srbije. Dobar povod da se zapitamo otkud baš ova slika na popularnoj mineralnoj vodi, da li taj objekat zaista postoji i kako da ga posetimo.

Tamara Ognjević,

istoričar umetnosti i pisac

©Artis Center 2018

post

Baština bez granica ~ Avala

Subota, 12. maj ~ 9. časova, stanica autobusa 400 (okretnica autobusa na Trošarini, ulica Bebelova)

Nadomak ruke za većinu Beograđana, pa i namernika, Avala je planina u zaleđu prestonice, tačka na kojoj se od skora ponovo uzdiže Avalski toranj, jedan od simbola Beograda, misteriozni potes na kojem je spomenik Neznanom junaku odmenio srednjovekovno utvrđenje Žrnov, svet šuma i bistrih izvora. Blizu, a daleko, ona zapravo ne privlači beogradske komšije kao što je to slučaj sa Zlatiborm ili Kopaonikom, a većina bi se iznenadila koliko greši i kako malo ustvari zna o ovom mestu zbog kojeg su Rimljani ostavljali svoje mediteranske domove, a ustanici hrlili da se baš ovde skriju od turske odmazde. Avala, odnosno podavalska sela, su decenijama hranila izbirljive stanovnike prestonice, a neke od najzanimljivijih ličnosti srpske istorije rođene su baš na toj ne tako visokoj, ali čarobnoj planini-rudniku. Odavde su dobru vodu terale sakadžije čak i u Vajfertovu pivaru, dok su se prvi skijaši Kraljevine Jugoslavije baš niz avalske brežuljke ogledali u onda novom, pomodnom sportu.

Put nas vodi ka Belom Potoku i drugim podavalskim čarolijama kroz bokore majskih ruža. Foto@Tamara Ognjevič, 2017.

U subotu vas pozivamo da obujete patike, spakujete sendvič i flašicu s vodom, ponesete foto aparat i dobro raspoloženje, i pođete s nama u jednu relaksirajuću šetnju s elementima piknika, te da zajedno otkrijemo neke od lepota i znamenitosti Avale, ali i da razrešimo neke misterije koje se sve češće vezuju za ovaj lepi prostor. Obećavamo onu čuvenu baština & dobrobit ili heritage & wellness kombinaciju ovog puta ojačanu avalskim zagonetnim predelom i panoramama bez uporednika. Bacite pogled na Beograd iz jednog potpuno drugačijeg ugla.

Planirajte da će šetnja potrajati minimum 4 sata! Nemojte kasniti, jer autobus kreće sa polazišta u 9:20. 

Cena: 850 dinara

Obavezne prijave na mejl office@artiscenter.com ili

telefon 065 864 38 00 (radnim danom 11-16 časova)

© Artis Center 2018

post

Đurđevi Stupovi u Rasu: Nemanjine stepenice ka nebu

Đurđevi Stupovi u Rasu, glavnu ulaz u crkvu sa zapadne strane i još uvek nedovršene kule-stupovi po kojima je ceo manastirski kompleks iz 12. veka dobio ime. Foto@Tamara Ognjević, 2015.

U ukupnom nasleđu srpske srednjovekovne umetnosti ne postoji građevina koja bi se mogla uporediti sa zavetnom Nemanjinom crkvom u Rasu. Posvećena Svetom Đorđu ili Đurđu, kako je naziva arhaični, narodni jezik, ova romanička relikvijar-crkva, tananih dimenzija, ali impresivne siluete koja se uzdiže na neobično visokoj lokaciji, pravi je dragulj stilskog „zagrljaja“ istoka i zapada u srpskoj umetnosti 12. veka. Nijedna druga građevina u Srba nije podignuta na takvoj visini da dominira ukupnim predelom, kao da je njen graditelj i istaknutim mestom na kome je sagradio hram, ali i parom visokih kula (stlpova ili stupova kako su u srednjem veku nazivane kule) kvadratnog preseka, koje se nalaze sa obe strane glavnog portala, hteo da dodirne nebo.

Đurđevi Stupovi 70-tih godina 20. veka, pre velike obnove. Ove stare fotografije na jedinstven način pokazuju specifičnu poziciju kompleksa u odnosu na okolinu.

Idejni koncept Đurđevih Stupova u Rasu, koje je podigao, kako stoji na sačuvanom fragmentu ulaznog portala, 1171. veliki župan Srbije Stefan Nemanja, treba tražiti u sličnim građevinama nastajalim na Zapadu u epohi takozvane krstaške umetnosti čiji su dominantni nosioci bili moćni normanski osvajači i vladari Sicilije i južne Italije, Engleske i severne Francuske, ali i sveti rimski carevi germanskog porekla, poput Nemanjinih znanaca Fridriha I Barbarose i njegovog sina Henrika VI.

Najčešće posvećene Arhistratigu Mihailu, kao čuveni Mon Sen Mišel u Normandiji, ovako zidane hramove u pravilu karakteriše „vestverk“, par visokih kula pored glavnog ulaza koje nadvisuju ostatak građevine i prema određenim hipotezama predstavljaju metaforičnu „nebesku lestvicu“. U pravilu se ove crkve – „nebeske merdevine“ nalaze na izrazitim uzvišenjima, kao svojevrsna „kopča“ između zemlje i neba. Prema određenim apokrifnim tekstovima na vrhu ovih kula-stepenica stajao je Arhistratig, određujući ko može u više, božanske sfere, a ko ne.

Ikona velikog župana Nemanje kao Svetog Simeona Mirotočivog na ulasku u manastirski kompleks i deo panorame Deževske doline. Foto@Tamara Ognjević, 2018.

O razlozima da se odabere građevina ovakvih konstruktivnih svojstava, ali i njena zanimljiva lokacija, u slučaju Đurđevih Stupova može se samo pretpostavljati.

Prema Nemanjinom žitiju, koga potpisuje njegov sin Stefan Prvovenčani, Stupovi su zavetna crkva, podignuta u znak zahvalnosti Bogu i Svetom Đorđu, ratniku Hristovom kome se Nemanja molio da ga oslobodi zatočeništva u koje ga behu stavila braća. Navodno zatočen u pećini iz koje je, prema predanju, gledao upravo u visoki vrh na kome se danas nalazi iz temelja obnovljen hram u Rasu, Nemanja se zavetovao najznamenitijem među Hristovim svetim ratnicima da će mu podići crkvu ako ga oslobodi.

Iako Prvovenčani tek kasnije pominje da je Nemanja negde u približno vreme, oko 1168. godine pobedio brata Tihomira i Vizantince u bici kod Pantina na Kosovu Polju, čime je i zvanično preuzeo presto velikih župana Raške, i uspostavio autonomiju svojih teritorija u odnosu na dotadašnju vizantijsku dominaciju, nesporno je da se ovaj istorijski događaj od prvorazrednog značaja zbio upravo u trenu koji prethodi gradnji Đurđevih Stupova u Rasu. Činjenica da je ova mistično lepa crkva podignuta u blizini srednjevekovnovnog Rasa i Deževe, nadomak sabornog i krunidbenog hrama Raških župana posvećenog Svetim Apostolima, tvori utisak da je Nemanja na autentičan, duhovni način „obeležio“ svoje teritorije. Ili da citiramo Stefana Prvovenčanog – „i sabra propalu srpsku zemlju, ograđujući je Krstom Hristovim“.

Stepenaste, razigrane fasade Đurđevih Stupova predstavljaju izuzetan primer reprezentativne građevine u romaničkom stilu unutar srpskog kopna. Foto@Tamara Ognjević, 2018.

Crkva Svetog Đorđa u Rasu je jednobrodna građevina sa naročito ozidanom pripratom sa dve moćne kule. Hram je u suštini malih dimenzija, tako da kupola elipsoidnog oblika u celini zasvođuje naos građevine. Na bočnim stranama se nalaze dva ulaza (vestibili) kroz koje se direktno stupa u hram. Na istoku je tročlani oltarski prostor sa polukružnim apsidama. U crkvu se stupa kamenim stepeništem sa zapadne strane.

Njen votivni karakter potvrđuje činjenica da u sam objekat u času bogosluženja može da uđe najviše desetak do petnaest ljudi, uključujući tu i sveštenstvo koje obred obavlja.

Građena je pritesanim kamenom sa karakterističnom romaničkom obradom fasade koju krase plitke niše, arkadni frizovi i pilastri.

Srodne su joj po «vestverku», odnosno kulama na pročelju, dve crkve nastale u istoj epohi – katedrala Svetog Trifuna u Kotoru (osveštana 19. juna 1166.), i crkva Svetog Petra i Pavla u Bijelom Polju (poslednja četvrtina 12. veka), zadužbina Nemanjinog brata ili rođaka humskog kneza Miroslava.

Malo toga je ostalo od prvobitnog slikanog ukrasa u Stupovima, a najveći deo sačuvanih fresaka je prenesen u Galeriju fresaka u Beogradu. Na slici se vidi deo naosa i oltarskog prostora crkve. Foto@Tamara Ognjević, 2015.

Đurđevi Stupovi su mnogo stradali tokom turskih osvajanja i svetskih ratova. Njihov čudesni monumentalni živopis neobično skladno uklopljen u zadate arhitektonske okvire, slikan u stilu dvorske umetnosti vizantijskih vladara iz dinastije Komnina, sačuvan je u fragmentima i najvećim delom prenet u Galeriju fresaka u Beogradu (Narodni muzej u Beogradu) tokom restauratersko-konzervatorskih radova preduzetih u drugoj polovini 20. veka. Ovo je istovremeno jedina Nemanjina zadužbina iz koje je, makar fragmentarno, sačuvan deo fresaka rađen po želji velikog župana.

Svetitelji u naslikanim arkadama, apostoli i jevanđelisti u medaljonima ili okvirima potkupolnih pandatifa, ukazuju na ruku dobrih grčkih majstora, nastavljača tradicije znamenitih Nereza (Makedonija), koji su po svemu sudeći posredno inspirisali Đota di Bondonea za revolucionarno slikarstvo slavne Kapele Arene u Padovi.

Grobna kapela kralja Dragutina Nemanjića (levo) čuva jedinstven dokument o primopredaji vlasti naslikan u fresko tehnici. Foto@Tamara Ognjević, 2015.

U manastirskom kompleksu Đurđevih Stupova u Rasu se nalazi i grobna kapela kralja Dragutina Nemanjića, smeštena u pregrađenu ulaznu kulu (jugozapadni sektor utvrđenog zida koji opasuje manastir), čiji živopis, nastao osamdesetih godina 13. veka, predstavlja jedinstveni spoj religiozne umetnosti i istorijsko-pravnog dokumenta izraženog slikom.

U svodu kapele naslikana su Državni sabor u Rasu 1196. na kome Stefan Nemanja predaje vlast sinu Stefanu Prvovenčanom, krunisanje kralja Uroša I Nemanjića 1243, kao i krunisanje njegovog sina kralja Dragutina 1276, ali i istorijski prizor na kome u Deževi 1282. kralj Dragutin Nemanjić predaje vlast svom mlađem bratu kralju Milutinu. Kapela je i jedinstvena galerija portreta Nemanjića kraljeva i monaha, ali i predstava svetih lekara i besrebrenika (sveti Pantelejmon, Kozma, Damjan i drugi), budući da je kralj u vreme njenog živopisanja bio gotovo na samrti zbog teškog preloma noge u jednom lovu pod gradom Jelačom.

Starozavetna Trojica u liku trojice anđela, Dragutinova kapela u Đurđevim Stupovima u Rasu, pozni 13. vek. Foto@Dragan Bosnić, 2011.

Najmonumentalnija freska u kapeli prikazuje likove Svete Trojice kao starozavetnih anđela iz Gozbe Avramove, među kojima eteričnom lepotom pleni anđeo u ružičastoj tunici, stilski «brat blizanaca» čuvenog Plavog anđela iz Dragutinove zadužbine u Arilju iz 1296, koji sugeriše da je najverovatnije isti majstor živopisao obe bogomolje.

Veliki župan Nemanja je podigao Đurđeve Stupove oko 1171. godine na lokaciji sa koje puca pogled na sve četiri strane njegove države. Pogled na Deževsku dolinu u kojoj su Nemanjići imali svoje dvorove. Foto@Tamara Ognjević, 2015.

Đurđevi Stupovi su, kao i Stari Ras, Sopoćani, Dečani i Studenica pod zaštitom Uneska od kraja 70-tih godina prošlog veka, a početkom novog milenijuma ovaj dugo zapusteo manastir je ponovo okupio monaško bratstvo koje je izgradnjom konaka, obnovom hrama i velike trpezarije iz doba kralja Dragutina, otpočelo sveobuhvatnu akciju u koju se uključila čitava kulturna Srbija pod sloganom «Podignimo Stupove».

Južni vestibil Đurđevih Stupova, a u prvom planu jedan od starih nadgrobnika budući da je prostor oko crkve služio za sahranjivanje uglednih igumana i monaha. Foto @Tamara Ognjević, 2015.

Pod nogama slavnog pretka
Srpski kraljevi Radoslav i Dragutin Nemanjić jedini su vladari ove legendarne dinastije koji nisu, na tragu svog slavnog pretka Nemanje, podigli grobne crkve. Prvi je sahranjen, prema sopstvenoj želji, u spoljnoj priprati glavne crkve manastira Studenice, koju je sam dozidao, i koja je i danas poznata kao Radoslavljeva priprata, a drugi je odlučio da bude pokopan u kapeli sačinjenoj pregradnjom ulazne kule-pirga u sastavu odbrambenog zida kompleksa manastira Đurđevi Stupovi u Rasu.

Nije nimalo slučajna analogija u okviru koje su i kralj Dragutin i njegov zlosrećni stric Radoslav odlučili da budu pokopani u jednoj od zadužbina svog velikog pretka Stefana Nemanje. Sahraniti se na ulazu u hram ili manastirski kompleks, tamo gde svaki namernik mora da prođe, pokazatelj je najdubljeg pokajanja. Čini se da i Radoslav i Dragutin kroz vekove poručuju da su nedostojni Nemanje zbog svojih sagrešenja, ali ležeći u simboličnom smislu pod njegovim stopama preporučuju se njegovom blagodatnom posredovanju pred Bogom na isti način na koji to čine i u živopisanim ktitorskim kompozicijama.

Sličnosti prelomnih trenutaka u životima ove dvojice vladara su na svojevrsan način zanimljive. Obojica su izgubila presto u korist svoje mlađe braće, iako su na njega polagali pravo činom prvorođenja. Za obojicu istorija smatra da su bili pod dominantnim uticajem svojih energičnih i ambicioznih žena. Napokon, obojica su se u sumrak života okrenula najdubljem verskom misticizmu sa elementima samokažnjavanja, upokojivši se kao monasi – Radoslav kao Jovan, a Dragutin kao Teoktist – primajući uistinu, a ne samo simbolično monaški postrig, kako je to na samrtnoj postelji činio najveći broj srednjovekovnih vlastodržaca.

Kralj Dragutin predaje vlast mlađem bratu Milutinu na saboru u Rasu 1282, Dragutinova grobna kapela, Đurđevi Stupovi u Rasu, pozni 13. vek. Foto@Dragan Bosnić

Testament u slici
Živopis u grobnoj kapeli kralja Dragutina u Đurđevim Stupovima u Rasu jedinstven je primer testamenta nekog kraljevskog samrtnika izražen umetničkim sredstvima. Slikajući istorijske kompozicije sa predajom vlasti na državnim saborima održanim u nedalekom hramu Svetih Apostola u Rasu, Dragutin ukazuje na to da i njegova predaja vlasti bratu Milutinu 1282. godine predstavlja svojevrsnu političku „tradiciju“ unutar dinastije Nemanjića. Istovremeno, slikajući brata sa kraljevskim insignijama u procesiji Nemanjića kao legitimnog vladara pred prestolom Božijim, Dragutin daje da se naslika njegov najstariji sin, princ Vladislav, ali ne i sin Milutinov – Stefan Dečanski. Na ovakav način, na svetom mestu, kralj koji se odrekao vlasti „podseća“ brata da krunu, onog časa kada se okonča njegovo vreme na prestolu Srbije, mora predati Vladislavu, a ne svom sinu Stefanu. Bio je to ugovor među braćom za koji je u tom času umirući Dragutin osećao da ga treba naslikati i na mestu njegovog poslednjeg počivališta.

Da li je zaista tako dobro poznavao prirodu brata Milutina ili se tek držao one stare da se poslednja pokojnikova mora ispoštovati?

Kakogod, kralj Dragutin nije umro nakon teškog preloma noge, a kralj Milutin nije ispoštovao dogovor iz Deževe. Posledice su bile dalekosežne i tragične. Izbio je građanski, bratoubilački rat koji se proširio na čitavu zemlju. Ni nalik otmenom dostojanstvu dragocenog Dragutinovog „testamenta u slici“, toj jedinstvenoj slici poslednje volje jednog suverena u okviru baštine evropske umetnosti srednjeg veka.

Tamara Ognjević,

istoričarka umetnosti i pisac,

“Blago Srbije, kulturno-istorijska baština”, Mladinska knjiga Beograd, 2012.

©Artis Center 2018