post

Crkva Ružica i Kapela Svete Petke: Izmedju legende i čuda

Kapela Svete Petke, sagrađena 1937. prema projektu arhitekte Momira Korunovića, i pogled na Dunav. Foto@Tamara Ognjević

Romantična legenda pripoveda da je znameniti megdandžija Bogdan Jakšić, sin vojvode Jakše, imao tri sestre – Ružicu, Maricu i Cvetu. Ove pobožne plemkinje su navodno na Beogradskoj tvrđavi, početkom 15. veka, podigle tri crkve, nadomak neosvojive Jakšića kule, koja je i danas jedna od najzanimljivijih, rekonstruisanih srednjovekovnih građevina na Kalemegdanu. Crkve su ponele imena sestara, ali je među njima pretrajala samo ona ispod Zindan kapije, nadomak Dizdareve kule – Ružica. Iako istorijski dokumenti ne čuvaju sećanje na Jakšićeve kćeri, niti se iz njih može saznati da li je na Beogradskoj tvrđavi pre 19. veka postojala crkva Ružica, sasvim je sigurno da je ova romantična, u bršljan obrasla bogomolja, bez preterivanja jedinstvena među crkvenim građevinama širom sveta.

Crkva Ružica, prvi put obnovljena u vreme kneza Mihaila nakon 1867, a potom nakon Prvog Svetskog rata na inicijativu kralja Aleksandra I Karađorđevića. Foto@Tamara Ognjević

Konstantin Filozof beleži da je u vreme despota Stefana Lazarevića u beogradskom donjem gradu postojala mitropolijska crkva Uspenja Presvete Bogorodice. Ovu crkvu sagradio je krajem 13. veka kralj Dragutin Nemanjić. Pozniji izvori obaveštavaju da su u njoj čuvane takve relikvije kao što su mošti svete carice Teofano i Čudotvorna ikona Bogorodice Beogradske. I mitropolijska crkva, kao i drugi hrišćanski hramovi, pretvorena je u džamiju nakon pada Beograda 1521. godine. Nijedan istorijski izvor ne pominje srednjovekovnu crkvu Ružicu u podgrađu Beogradske tvrđave. O njoj pripoveda jedino anonimni narodni pevač u epskim pesmama Ženidba Todora Jakšića i Deoba Jakšića.

Ostaci srednjovekovne Beogradske mitropolije u donjem gradu Beogradske tvrdjave. Foto@Tamara Ognjević

Na prostoru na kome sa danas nalazi hram Rođenja Presvete Bogorodice na Kalemegdanu nekada je bila zgrada barutnog magacina, jedna od tri koje su, prema projektima Nikole Doksata de Moreza, podigli početkom 18. veka Austrijanci. Ovaj objekat pretvoren je već u proleće 1867, vrlo brzo pošto je knez Mihailo preuzeo ključeve Beogradske tvrđave od Turaka, u prvo zdanje crkve Ružice. Bio je to svojevrsni akt povratka hrišćanstva na do juče islamizovanu Beogradsku tvrđavu, ali i čin političke emancipacije srpskog naroda, utemeljen na romantičarskoj ideji obnove starih, srednjovekovnih kultnih središta i tradicije.

Crkva Ružica iz druge polovine 19. veka teško je stradala tokom Prvog svetskog rata, kada su neprijateljski ratni brodovi nemilosrdno bombardovali srpske položaje na Dorćolu i donjem gradu Beogradske tvrđave. Obnovljena je prema projektu ruskog arhitekte Nikolaja Krasnova 1925. godine. Tada su pred njenim vratima postavljene dve bronzane skulpture koje nedvosmisleno ukazuju da je reč o vojničkom hramu – srpski pešadinac iz Prvog svetskog i Balkanskih ratova i vitez iz epohe cara Dušana. Crkva je sve do završetka Drugog svetskog rata bila jedinstvena vojnička bogomolja. Iako je danas dostupna svim vernicima ili radoznalim prolaznicima na Beogradskoj tvrđavi, na nekadašnju namenu hrama na autentičan način podseća crkveni mobilijar napravljen od takozvanog vojnog, ratnog materijala. Tako je Vojnotehnički zavod iz Kragujevca napravio dva polijeleja (crkveni lusteri u obliku kolskog točka) od artiljerisjkih čaura, oficirskih sablji, puščanih i revolverskih metaka. Tri velika čiraka za sveće i dve ikone u tehnici reljefa izliveni su takođe od ratnog materijala u kragujevačkom Zavodu, i danas čine jedinstveni mobilijar Bogorodičine crkve na Beogradskoj tvrđavi.

Polijelej u Crkvi Ružici napravljen od puščane municije i oficirskih sablji kakve je koristila Vojska Kraljevine Srbije u Prvom Svetskom ratu. Foto@Tamara Ognjević

Zahvaljujući upravo svom vojničkom ukrasu Ružica je proglašena jednom od deset najneobičnijih crkava na svetu. A među njene jedinstvene umetničke odlike svakako spada i živopis ruskog akademskog slikara Andreja Bicenka, nastao između dva svetska rata. Bicenko spaja pravoslavni ikonografski šematizam sa estetikom ruskog narodnog stvaralaštva i akademskim realizmom, pa se u Ružici prožimaju kako elementi ruske i srpske umetničke tradicije tako i brojne ličnosti iz srpske i ruske crkvene i državne istorije. Ova tendencija kulminira u sceni Hristove propovedi na gori gde se kao akteri priče pojavljuju – vojni sveštenik Petar Trbojević, kralj Aleksandar I Karađorđević, Kralj Petar I i ruski car Nikolaj II Romanov. Ikonostas u Ružici je delo slikara Rafaila Momčilovića i duboresca Koste Todorovića.

Freska Svete Petke u Crkvi Ružici, Andrej Bicenko, 1925. Foto@Željko Sinobad

Kapela Svete Petke u istočnom podgrađu, udaljena nekoliko koraka od Ružice, zamišljena je kao deo istog sakralnog prostora već u vreme prve gradnje crkve. Smatra se da je prvobitna kapela Svete Petke podignuta u beogradskom donjem gradu početkom 15. veka, kada su kneginja Milica i despot Stefan mošti Prepodobne Paraskeve, u narodu znane kao Petkovica, Petka ili Petkana, doneli u Beograd. Mošti svetiteljke, koja je bila veliko duhovno ohrabrenje hrišćanskim posadama koje su branile Beograd od Turaka, prenesene su u Carigrad 1521, po naređenju Sulejmana Veličanstvenog. Moldavski vojvoda Vasilije Lupul otkupljuje mošti Svete Petke 1641. od Carigradske patrijaršije i prenosi ih u rumunski, crnomorski grad Jaši, gde se one i danas nalaze. Na Beogradskoj tvrđavi, u Kapeli Svete Petke čuva se čestica Petkinih moštiju u znak sećanja na vreme u kome je sveta zaštitnica boravila među Srbima.

Svod Kapele Svete Petke sa predstavama Boga Oca, Boga Sina-Isusa Hrista i Svetog duha, mozaik, Djuro Radlović, 1975-1982. Foto@Željko Sinobad

Nova kapela Svete Petke na Beogradskoj tvrđavi sagrađena je u periodu 1935-1937. godine prema projektu arhitekte Momira Korunovića, na svojevrsnom izvoru isceljujuće vode, koji pominju putopisac poput Gerharda Kornelijusa Driša 1720. u opisu Beogradske tvrđave. Ovaj izvor je presahnuo samo jednom, u periodu između 1915-1918, odnosno u godinama kada je Beograd bio okupiran u Prvom svetskom ratu.

Kapela je dvaput živopisana. Prvi put u klasičnoj fresko tehnici, kao delo akademskog slikara Vladimira Predajevića, profesora na Fakultetu primenjenih umetnosti i kopiste u ondašnjem Muzeju kneza Pavla. Vek ovih fresaka nije bio dug zbog velike vlage koja jednim delom dolazi od izvora, a drugim od neposredne blizine reka čije je ušće nadomak ove građevine, pa je prvobitni živopis zamenjen mozaicima koje je izradio Đuro Radlović u periodu između 1975-1982. Ovo je jedan od uspelijih mozaičkih ansambala nastalih u savremenoj srpskoj crkvenoj umetnosti. Minucioznom tehnikom, živim koloritom, kojim dominiraju zvonka plava boja i zlatni akcenti, prikazan je zanimljiv izbor tema iz profane i crkvene istorije, pored predstava iz takozvanog obaveznog ikonografskog programa unutar pravoslavnog hrama. Tako se na zidovima kapele mogu videti i knez Lazar, kneginja Milica, despot Stefan, Sveti Sava i Sveti Simeon – značajne ličnosti iz srpske srednjovekovne istorije, ali i anđeo koji svojim dodirom pretvara običnu vodu u onu lekovitu – motiv koji povezuje ovaj izvor i biblijsku banju Vitezdu.

Hrist isceljuje slepog i andjeo koji dodiruje vodu iznad izvora – mozaici u Kapeli Svete Petke, Djuro Radlović, 1975-1982. Foto@Željko Sinobad

Kapela Svete Petke jedno je od najomiljenijih stecišta ljudi svih vera, jer se svetiteljki pripisuju razna čudesna javljanja i isceljenja. Ona je najveća pomoćnica ženama i deci, ali i svetac za koga se vezuje čitav niz paganskih običaja, pa i praznoverica. Otuda drveće oko kapele često bude «ukrašeno» crvenim koncima i tračicama, a u šupljine zida kapele ili okolnog stepeništa vernici stavljaju ceduljice sa molitvama. Po dubokom uverenju srpskog naroda Sveta Petka može i da kazni one koji se ogreše o Boga, a često je u naivnoj narodnoj mašti izjednačena kao posrednik u molitvi sa Bogorodicom. Njen dan je petak i to su oni časi kada se prostor oko Ružice i kapele Svete Petke ispune brojnim vernicima koji dođu da se napiju vode sa čudesnog izvora na Beogradskoj tvrđavi.

Tamara Ognjević

istoričarka umetnosti i pisac

© Artis Center 2018

post

Oplenac, Topola, Karađorđev grad: Prva prestonica pobunjene Srbije

Crkva Svetog Djordja na Oplencu

Crkva Svetog Djordja na Oplencu

Prema predanju, na mestu gde su se ukrštala četiri glavna putna pravca u srcu Šumadije izrasla je i razgranala se ogromna topola. Kao neko rukom prirode podignuto svratište često je bila krov nad glavom najrazličitijim namernicima. Hajduk, frajkorac, brz i prek Crni Đorđe Petrović prepoznao je ovu tačku sa koje sa za bistrih dana vidi i stotinjak kilometara udaljeni Beograd, kao idealno mesto na kome će svojoj porodici podići dom, a tek nastaloj srpskoj vojščici komandu i upravni centar. Tako je Topola sa Oplencom čijim vrhom danas dominira prekrasna bela crkva Svetog Đorđa, mauzolej dinastije Karađorđevića, postala ne samo kućni prag vođe Prvog srpskog ustanka već i metafora bune protiv turskog ropstva, prva prestonica pobunjene Srbije.

Crkva Rođenja Presvete Bogorodice u Karađorđevom gradu

Crkva Rođenja Presvete Bogorodice u Karađorđevom gradu

Romantična pripovest kaže da je veliki osvajač Napoleon Bonaparta upitan ko je po njemu najveći evropski vojskovođa bez zadrške rekao da u Evropi nema većeg stratega i boljeg komandanta od Crnog Đorđa Petrovića, čoveka koji je bez prave armije i vojne logistike sa svojim seljacima i trešnjevim topovima potresao same temelje Osmanlijskog carstva. Da u Napoleonovim rečima nema preterivanja svedoče brojni detalji iz života Karađorđevog. Tamo gde su drugi imalo novac, moć i silu on je najčešće imao samo neshvatljivu hrabrost, spremnost da kazni, pa i fizički likvidira. Plašili su ga se podjednako i Turci i Srbi, ali je u svojoj plahosti i prekosti imao jasne ciljeve i svest koje sve osobine mora da ima jedan vođa, a pogotovu vladar. Tako je između 1811-1813. usred bune i bitaka krenuo da utvrđuje Topolu kao prvu prestonica ustaničke Srbije. Za kratko vreme ovo malo, romantično naselje dobilo je konake, crkvu, odbrambene kule i različite ekonomske objekte. Jedna stara grafika koju je 1884. izradio Konstantin Nenadović prikazuje u Topoli veće, pravougaono utvrđenje sa četiri visoke, odbrambene kule na uglovima i nekoliko jednostavnih objekata koji i sami čine deo utvrđenog zida. Međutim, kao i mnoga druga naselja na ratom uznemirenoj srpskoj zemlji i Topola je često bila na udaru Turaka, ali i kasnijih dinastičkih sukoba, pa je ponajviše stradala tokom čuvenog Topolskog ustanka 1877. Tada je Karađorđev grad, početkom 19. veka najživlje i najprometnije mesto u celoj Srbiji, iz odmazde sravnjen sa zemljom. Potpukovnik Milutin Jovanović koji je ugušio bunu u Topoli nije čak dozvolio da se od ostatka kamena iz grada sazida most na reci Jasenici jer bi mogao postati kultno mesto.

Ikonostas u Crkvi Rođenja Presvete Bogorodice

Ikonostas u Crkvi Rođenja Presvete Bogorodice

Sredinom 20. veka srpski zašitari su u dobroj meri rekonstruisali pojedine objekte Karađorđeve prestonice, pa se danas u Topoli može videti stara škola, jedna od odbrambenih kula, voždov konak sa sedam soba, trpezarijom, sarčanom (prostorija za odlaganje konjske opreme) i veliki trem u kome se nalazi čuveni ustanički top „aberdar“ (glasnik). Sa ovog topa je početkom 20. veka skinuta desna ručka kako bi od nje bila izlivena kruna kojom će se u Sabornoj crkvi u Beogradu 1904. Petar I Karađorđević, voždov unuk, krunisati za kralja Srbije. Bila je to svojevrsna oda i slavnom pretku, ali i oružju kojim je osvojana sloboda.

Detalj stalne postavke muzeja unutar Karađorđevog konaka u Topoli

Detalj stalne postavke muzeja unutar Karađorđevog konaka u Topoli

Unutar Karađorđevog grada je od neobične važnosti crkva posvećena Rodjenju Presvete Bogorodice, koju je 1811. sagradio Karađorđe Petrović. Ova jednostavna, jednobrodna bogomolja sa visokom kulom na pročelju dokaz je duboke svesti vođe ustanka o važnoj tradiciji ktitorstva kroz srpsku istoriju. Vladar nije vladar ako ne podigne hram, nepisano je pravilo u Srba. Prvi put je ova crkva, za koju je ikonostas oslikao čuveni ustanik i zograf Petar Nikolajević Moler, stradala već 1813. Obnovio je 1842, u vreme kada i druge objekte u prestonici svoga oca, knez Aleksandar Karađorđević. Tada je iz Beograda došao prvi slikar Srbije Dimitrije Avramović da po narudžbini vladara naslika ikonostas za Karađorđevu crkvu. Novi progon Karađorđevića, a pogotovu odmazda posle Topolske pobune kada je Drugi lepenički bataljon odbio da položi zakletvu kralju Milanu Obrenoviću u Kragujevcu, ne samo što su doneli potpuno razaranje prestonicu Karađorđevića u Topoli, već su je i sasvim skrajnuli iz daljih tokova srpske istorije. Sve do 1904, kada se na presto Srbije, ali i na svoju dedovinu u Šumadiji, vraća Karađorđev unuk Petar I. Tada započinje i obnova Karađorđevog grada, ali i zidanje mauzoleja dinastije na Oplencu.

Ktitorska kompozicija u crkvi Svetog Đorđa: Sveti Đorđe privodi Kralja Petra I prestolu sa Bogorodicom i Hristom

Ktitorska kompozicija u crkvi Svetog Đorđa: Sveti Đorđe privodi Kralja Petra I prestolu sa Bogorodicom i Hristom

Od trenutka kada je 1907, nakon pažljivih geodetskih merenja i sondiranja krševitog tla na Oplencu, visu koji dominira Topolom, položen kamen temeljac za novu crkvu trebalo je da prođu tri godine i dva javna konkursa, a da bi 1910. bio prihvaćen projekt mladog arhitekte Koste J. Jovanovića, koji je u celini ispunjavao zahtev da zdanje bude monumentalno i u srpsko-vizantijskom stilu. Gradnja crkve je tekla takvom brzinom da je arhiepiskop Dimitrije Pavlović već 7. oktobra 1912. osveštao novi hram čije su fasade obložene skupocenim belim mermerom iz obližnjeg Venčaca. Samo deset dana kasnije ostareli kralj Petar je, kao nekada njegov slavni predak, objavio rat Turcima. Počeli su Balkanski ratovi na koje će se 1914. nadovezati Prvi svetski rat. Nedovršena crkava na Oplencu je u zimu 1915. nemilosrdno opljačkana. Neprijateljski vojnici su tada oskrnavili i grobove u kripti mauzoleja pod izgovorom da se tu možda kriju važna državna dokumenta ili druge dragocenosti. Kralj Petar, koji je preminuo 16. jula 1921. nije dočekao da vidi završenu crkvu na Oplencu, ostavljajući zavet svom sinu Aleksandru I Karađorđeviću da ovaj velelepni hram opravi i ukrasi.

Enterijer crkve na Oplencu, severna pevnica.

Enterijer crkve na Oplencu, severna pevnica.

Zamišljena kao petokupolna građevina sa osnovom u obliku slobodnog, ravnokrakog krsta, Oplenačka crkva ima visok postament i naročito stepenovane fasade što doprinosi utisku da će svakog časa, kao neka nestvarna, mitska ptica poleteti u susret plavetnom nebu nad Šumadijom. Kordonski venci koji horizontalno raščlanjuju fasade crkve na Oplencu u kombinaciji sa elegantnom kamenom plastikom uskih prozora sa tranzenama i ulaznog portala na zapadnoj strani objekta refleks su uspešne simbioze raških i moravskih stilskih uticaja. Posebno je efektno dekorativno rešenja jedinog ulaza u hram. Okvir od prave kamene čipke okružuje teška hrastova vrata obložena bronzom na kojoj su otisnuti heraldički dvoglavi orlovi. Iznad ulaza se nalazi vanredno fini mozaik sa predstavom patrona hrama Svetog Georgija koji ubija aždaju. Ovaj mozaik, izrađen u Veneciji prema nacrtu Paje Jovanovića, posebno je zanimljiv jer je lik svetitelja zapravo portret osnivača dinastije Karađorđa Petrovića. Iznad mozaika je grb dinastije klesan u belom mermeru u duhu moravskih rozeta, vanredno elegantno uklopljen u ukupni izgled pročelja hrama. Sve je na ovom zdanju urađeno tako promišljeno i sa toliko mirne otmenosti da možda jedino Manasija despota Stefana Lazarevića može da parira profinjenom, elegantnom utisku koji emituje crkva na Oplencu.

Kupola crkve Svetog Đorđa na Oplencu

Kupola crkve Svetog Đorđa na Oplencu

Ako se namernik zadivi pred otmenom siluetom ove crkve koja kao mesečev kamen blista u zelenilu parka novog kompleksa vila Karađorđevića, koje su izgrađene u periodu do Drugog svetskog rata, šta tek reći za njenu raskošnu unutrašnjost saobraženu u najfinijem mozaiku čije su tesere u 15.000 različitih nijansi pravljene u berlinskoj firmi „Pul i Vagner“. Nekoliko godina je jedna grupa umetnika po nalogu kralja Aleksandra I, a pod nadzorom ruskog majstora Sergeja Smirnova, kopirala srednjovekovne freske širom nekadašnjih srpskih zemalja, a sa ciljem da se najlepše među njima, kao i portreti svih srpskih vladara nađu u crkvi Svetog Đorđa na Oplencu. Tako je mauzolej Karađorđevića dobio preko sedam stotina mozaičkih kompozicija unutar hrama i u grobnoj krpti koja se nalazi ispod crkve, i to na ukupnoj površini od 3.500 metara kvadratnih. Radove na oplenačkom ikonostasu i ukrašavanju enterijera crkve je nadgledao kraljev arhitekta Nikolaj Krasnov, koji se zajedno sa Smirnovim starao i o ukrašavanju Kraljevskog dvora na Dedinju. U naosu Oplenačke crkve se nalaze dva jednostavna, bela sarkofaga u kojima počivaju osnivač dinastije Đorđe Petrović i ktitor crkve Petar I Karađorđević. Kripta, postavljena ispod hrama ima 39 grobnica pokrivenih pločama od dečanskog oniksa. U njoj počivaju 22 člana dinastije. Poslednji je ovde sahranjen Knez Aleksandar (Pavlov) Karađorđević 2016. godine. Iste godine, krajem oktobra, na Oplencu se u crkvi Svetog Đorđa prvu put venčao jedan Karađorđević ~ princ Mihailo, sin princa Tomislava, unuk kralja Aleksandra I, ovde je izgovorio sudbonosno da svojoj izabranici, Ljubici Ljubisavljević.

Venčanje princa Mihaila Karađorđevića i Ljubice Ljubisavljević u crkvi Svetog Đorđa 23. oktobra 2016.

Venčanje princa Mihaila Karađorđevića i Ljubice Ljubisavljević u crkvi Svetog Đorđa 23. oktobra 2016.

Malo je vladara koji su počinak našli u tako čudesnom zdanju kakav je Oplenački hram čijim se zidovima neumorno kreće velika procesija drevnih kraljeva i ktitora. Od Simeona Mirotočivog sa modelom Studenice i Uroša I sa Sopoćanima, preko Dečanskog sa Visokim Dečanima, Lazara sa Ravanicom, despota Đurđa sa Smederevskom crkvom, do Petra Karađođevića sa kraljevskim insignijama i crvenim plaštom opervaženim krznom hermelina. Između vitkih stubova sa vizantijskim kapitelima, mermernih krstova i parapeta ukrašenih motivima pletera i stilizovanog bilja, preko prekrasnih podova rađenih u minhenskim radionicama po uzoru na one u crkvi Svetog Luke na Fokidi, sve u crkvi Svetog Đorđa na Oplencu fascinira bogatstvom oblika i minucioznošću umetničke obrade. Kao da je namernik ušao u raj ili bar u neku fantastičnu mobiliju koja će ga zajedno sa Karađorđem Petrovićem i njegovim potomcima preneti pod neku nebesku topolu gde traje večni razgovor srpskih velikaša iz svih epoha.

Kripta crkve Svetog Đorđa, mauzolej dinastije Karađorđevića na Oplencu

Kripta crkve Svetog Đorđa, mauzolej dinastije Karađorđevića na Oplencu

Pohara Oplenca

Porodica Karađorđević je stalno ulagala u Oplenac. Već u vreme kralja Petra bila je podignuta takozvana Petrova kuća u kojoj se danas nalazi Muzej zadužbine, a kralj Aleksandar I je sazidao Kraljevu i Kraljičinu vilu, jer su on i njegova supruga sa decom rado boravili na ovom svom imanju. Sama crkva bogato je opremljena i darivana, a kralj Aleksandar I je sve vrednije poklone religioznog karaktera, ikone, putire, krstove, slao kao dar crkvi Svetog Đorđa na Oplencu. Jedna takva prekrasna ikona od sedefa, verna replika Leonardove milanske Tajne večere, dobijena je na dar od Jerusalimskog patrijarha Damjana 1924. Prilikom sahrane kralja Aleksandra 1934. ovaj vredan artefakt zapao je za oko šefu nemačke delegacije, čuvenom Hermanu Geringu, koji je došao da se oprosti od kralja ispred Hitlerovog rajha sa skupocenim srebrnim vencem na kome je stajalo Našem velikom neprijatelju, Treći rajh. Čim su nemačke trupe osvojile Jugoslaviju 1941, nacistički poverenik Franc Nojhauzen se uputio sa timom nemačkih stručnjaka na Oplenac i tamo napunio 16 sanduka skupocenim umetničkim predmetima. Sedefna ikona Tajne večere odaslata je lično Geringu. Posle Drugog svetskog rata uz silne poteškoće ova dragocenost je vraćena na Oplenac za razliku od drugih vrednih stvari koje su zauvek nestala po privatnim kolekcijama. Među kojima naročitu vrednost predstavlja raskošni venac od srebra i zlata sa cvetovima od dragog kamenja, koji je na pogreb kralja Aleksandra uputio japanski car Hirohito.

Tajna večera, ikona od sedefa izrađena u Jerusalimu, Kuća Kralja Petra na Oplencu

Tajna večera, ikona od sedefa izrađena u Jerusalimu, Kuća Kralja Petra na Oplencu

Tekst i fotografije: Tamara Ognjević

© Artis Center 2017