post

Eksluzivno iz Njujorka: “Nebeska tela” ili o modi i pobožnosti

Pobožnost i crkva kao inspiracija – Ralf Simon za kuću “Dior” (u prvom planu), Valentino, Džon Galijano za kuću “Dior”, Dolće i Gabana i Tijeri Migler (kreacije sasvim levo i iznad ulaza). Detalj postavke izložbe Nebeska tela: moda i katolička imaginacija u Metropoliten muzeju u Njujorku. Foto@ Metropolitan Museum, Costume Institute

Krajem avgusta je u Metropoliten muzej u Njujorku ušao milioniti posetilac izložbe Nebeska tela: moda i katolička imaginacija, premda je termin modno-muzejski hodočasnik možda tačniji da se opiše neverovatna energija kojom ova izložba već mesecima privlači publiku. Ovaj nesvakidašnji projekat, koji je započeo tradicionalnom Met Gala manifestacijom, događajem koji se s pravom naziva autentičnim muzejsko-modnim Oskarom, 7. maja ove godine, pokazao je veliki medijski potencijal. Danas sa sigurnošću možemo reći da je to najposećenija izložba Metropolitenovog Instituta za kostim od njegovog osnivanja 1937. godine, i treća po broju posetilac neke izložbe ovog čuvenog muzeja. Dakle, reč je nesumnjivo o muzejskom događaju godine, a naša saradnica dr Gorica Lalić Hadžić,  koja već dugo živi u Nju Džersiju, ekskluzivno za Artis magazin piše o izložbi godine. 

Postavka izložbe Nebeska tela u Klausteru na severnom Menhetnu. Kreacija holandskih dizajnera Viktora i Rolfa (vitrina u centru). Foto@Metropolitan Museum New York

Izložba Nebeska tela: moda i katolička imaginacija od početka proleća ove godine, kada je otvorena u Metropoliten muzeju u Njujorku, predstavlja veliku medijsku senzaciju. Izložbu, koju je organizovao Metropolitenov Institut za kostim, posetilo je više od milion posetilaca, što je čini, prema statistici koju je objavio ovaj ugledni muzej, jednom od najposećenijih  u istoriji Met-a, kako Amerikanci popularno nazivaju ovu ustanovu.

Raskoš materijala i detalja. Venčanica koju potpisuju Dolće i Gabana (levo), Tijeri Migler i Iv Sen Loran. Foto@Gorica Lalić Hadžić

Izložba Nebeska tela, zasnovana na ideji povezivanja visoke mode i verskih predmeta i umetničkih dela iz kolekcija Metropoliten muzeja, predstavlja jedan od najambicioznijih poduhvata ove institucije. Izložba je organizovana u 25 izložbenih sala ukupnog prostora preko 5,500 kvadratnih metara, kao i Klausteru (the Cloisters), odeljenju Metropoliten muzeja koje se nalazi na severnom Menhetnu, a služi izlaganju srednjovekovnih zbirki u ambijentu manastira koji je, po uzoru na srednjovekoven evropske samostane, dizajnirao arhitekta Čarls Kolens (Charlls Collens) u prvoj polovini 20. veka.

Izložba, koju autorski potpisuje Endriju Bolton (Andrew Bolton), kustos Met-ovog Instituta za kostim, pored eksponata koja čine dela poznatih dizajnera mode, obuhvata papsku i odeću vatikanskog visokog klira, kao i više od 40 religijskih predmeta iz Sikstinske kapele, od kojih mnoga nikada nisu viđena izvan Vatikana i tamošnjih muzeja.

Vatikan i njegove riznice uvek “golicaju” maštu publike, ali i modnih dizajnera – Tijeri Migler (sasvim levo) i Džon Galijano za kuću “Dior” (centar). Detalj izložbe Nebeska tela. Foto@Metropolitan Museum New York

Raskošne haljine i aksesoari ukrašavaju lutke smeštene između statua, arhitektonskih fragmenata i ritualnih predmeta u okviru vizantijske i srednjovekovne zbirke umetnosti evropskog Zapada. Nekoliko luksuznih papskih odevnih predmeta, koji su za ovu izložbu pozajmnjeni iz Vatikana,  eksponiranih u podzemnoj galeriji-kripti, ostavljaju posetioce bez daha. Među njima tijara pape Pija IX (1792-1878), poklon španske kraljice Izabele II (1830-1904), čini se privlači najveću pažnju. Prelepa sjajna tijara od srebra i zlata, ukrašena je dijamantima, rubinama, safirima, smaragdima i biserima. Teško je oteti se utisku papske ekstravagancije, koja čini ovakve predmete istovremeno veličanstvenim i neobjašnjivo vulgarnim.

Variranje raskoši uslovljeno upotrebnom funkcijom: Tijara pape Pija IX i jakna Đanija Versaćea. Foto@Gorica Lalić Hadžić

Nebeska tela istražuju odnos između Katoličke crkve i modne industrije, odnosno načina na koji katolicizam inspiriše modne dizajnere. Mnogi dizajneri čiji je rad predstavljen na ovoj izložbi, kao što su Đani Versaće (Gianni Versace), Tom Braun (Thom Browne), Domeniko Dolće (Domenico Dolce) i Stefano Gabana (Stefano Gabbana), imaju ličnu vezu sa katolicizmom i pronalaze inspiraciju u odeći, umetnosti ili ritualima katoličke crkve. Intrigira ih odeća časnih sestara, ogrtači fratara, crvene svečane odore kardinala. Prenose dizajn ukrasa iz vatikanskih trezora u svoje kreacije, analiziraju freske Sikstinske kapele i crkvene oltare. Čak su se okušali i u pravljenju pancir košulja po uzoru na one koje su nošene tokom krstaških ratova čiji je inspirator Katolička crkva.

Izložba ne postavlja pitanje da li moda na ovakav način skrnavi religiju, već koliko su crkveno učenje i sama egzistencija crkve vezani za teatralnost, koliko je bogatstvo vezano za moć. Ako je duhovnost, između ostalog shvaćena kao naša sposobnost da se vrednujemo izvan područja materijalnog, zašto ima toliko sjajnih, pozlaćenih stvari vezanih za crkvu i njene rituale?

Varijacije na temu odeće kaluđerica (sleva na desno) – Tom Braun (prva tri modela), Karli Pirson za “Cimone”, Dolće i Gabana (dva modela) i Rosela Đardini za “Mošina”. Detalj postavke Nebeskih tela. Foto@Metropolitan Museum New York

Izložba isto tako ukazuje na različite pristupe modnih kuća i dizajnera, koji ponekad savršeno i gotovo neprimetno inkorporiraju crkvenu estetiku u svoje kreacije. Lista dizajnera koji su se oprobali u kreiranju odora časnih sestara je duga. Za industriju koja je često kritikovana zbog seksualne eksploatacije ženskog tela i njegovog izlaganja muškom pogledu, stroge, do grla zakopčane Dolće i Gabana (Dolce & Gabbana), Valentino i Aleksandar Mekvin (Alexander McQueen) kreacije su svojevrsna antiteza. One su studija kontrole i mira. Braunova vizija odore časnih sestara je svedena, rafinirana, ali uključuje i krzno kune. Dolće i Gabana sa svojim strogo krojenim modelima istražuju ideju zabranjene ili odbijene želje.

Provokativni Valentino. Detalj izložbe Nebeska tela. Foto@Metropolitan Museum New York

Katoličanstvo i religija uopšte često prikazuju žene u kontradiktornim ulogama – svetice ili grešnice, pobožne ili otpale od vere, i to su primeri koje modne kuće istražuju kroz čitavu kolekciju za neku modnu sezonu ili tek kroz jedan odevni predmet.  Valentinova lepršava grimizna haljina je još jedan primer tog “dijaloga” izmedju seksualnosti i skromnosti.  U svojoj jednostavnosti ima gotovo monaški senzibilitet, ali negira taj asketizam veoma dubokim dekolteom.

I katoličanstvo i moda imaju moć čiji je koren u vizuelnoj prezentaciji unutrašnjeg sebe, bez obzira da li je u pitanju duh pun poniznosti i saosećanja ili “pravednog” pakla. Stoga , i u jednom i u drugom postoji izvesna teatralnost.

Da li odeća neminovno govori o pobožnosti? RikardoTiši za Dolće i Gabanu (levo) i za ženski benediktinski samostan u Lećeu (Italija). Foto@ Gorica Lalić Hadžić

Izložba naposletku poziva da sebi postavimo pitanje: da li je lakše prihvatiti ekstravaganciju kada je u službi religije, nego kada je u službi lepote, umetnosti, čovečanstva? Da li Bog više voli svog slugu u dijamantima, nego u jednostavnoj, crnoj, vunenoj odeći? Da li je žena pokrivena velom pobožnija od one sa dubokim dekolteom?

Džon Galijano za kuću “Dior”, detalj postavke koji predstavlja i deo vizuelnog identiteta izložbe prema izboru kustosa, autora projekta, Endrijua Boltona. Foto@Metropolitan Museum New York

Nebeska Tela u izvesnom smislu donose provokativne, uzmenirujuće poruke, jer na eksplicitan način istražuju razliku između oblačenja u slavu božju i odevanja u cilju impresioniranja drugih. Nakon posete ovoj izložbi postajemo svesni da u suštini ima vrlo malo razlike između ova dva pristupa odevanju.  Moda stalno potiče na individualnosti i tera nas da primećujemo socio-ekonomske i druge razlike među ljudima na osnovu toga kako su obučeni. Na isti način nam skupocene odežde vatikanskog visokog klira skreću pažnju na činjenicu da crkva koristi odevanje  kako bi sebe istovremeno i spajala, ali i odvajala od ostatka sveta.

dr Gorica Lalić Hadžić,

profesor francuske književnosti na Univerzitetu Montkler, Nju Džersi, SAD

©Artis Center 2018

 

 

 

 

 

 

 

 

post

Moda kao sudbina: Američki san Milene Pavlović Barili

Koliko zaista znamo o Mileni Pavlović Barili, svim njenim talentima, inspiracijama, načinu na koji je doživljavala svet u kojem se kretala, ali i interpretila doživljeno u širokoj paleti medija kojima je vladala?

Umesto klasičnog omaža povodom 73. godine od smrti ove neovdašnje umetnice, donosimo ekskluzivno jedno novo viđenje i drugačije “čitanje” Milene Barili iz pera našeg kolege, istoričara umetnosti, ali i istoričara i muzeologa mode, Stefana Žarića – Milene kao modnog ilustratorka, ali i modne ikone. Prenoseći izabrane delove iz Žarićeve knjige Maison Barilli: Belgrade / New York – Jedna studija o visokoj modi i visokoj umetnosti, nastale na temelju master rada Modna ilustracija Milene Pavlović Barili za koji je 2017. godine dobio visoko priznanje Spomen-zbirke Pavla Beljanskog u oblasti istorije umetnosti. Imamo privilegiju da objavimo da će ovo istraživanje biti predstavljeno vodećim stručnjacima u ovoj mladoj, specifičnoj oblasti na prestižnoj  konferenciji New Research in Dress History u Londonu ove godine. Tako Milena Pavlović Barili nastavlja svoj globalni kreativni hod, pokazujući da još mnogo toga imamo da spoznamo o njoj i njenoj umetničkoj zaostavštini. 

Milena Pavlović Barili ispred svog Autoportret s velom na otvaranju druge samostalne izložbe izložbe u Jugoslovenskom potpornom domu, Njujorku 1943. Fondacija Milenin Dom – Galerija Milene Pavlović Barili (foto @Mario Lisovski)

Kada je u listu Danas od 8. novembra 1961. godine Miodrag B. Protić napisao članak o Mileni Pavlović Barili, naslovio ga je Zaboravljeni i malo poznati slikar i pesnik Milena Pavlović Barili. Od smrti umetnice pa do objavljivanja ovog članka prošlo je svega 16 godina (preminula je u Njujorku 6. marta 1945. godine), a ona je, kako se čini, već zaboravljena. Predosećajući zaborav, Milenina majka Danica je već nekoliko dana nakon Protićevog članka, tačnije 20. novembra inicirala osnivanje memorijalne galerije danas poznate kao Fondacija Milenin Dom – Galerija Milene Pavlović Barili, u njihovom rodnom gradu, Požarevcu. Tako su ovi pionirski napori da se delo „zaboravljenog slikara i pesnika“ muzealizuje i sačuva od zaborava urodili prvom studijom koja inicijalno etablira Milenu Pavlović Barili u kanon nacionalne istorije umetnosti, a koju 1966. godine potpisuje Protić lično.

Iako pruža uvid u Mileninu biografiju, uticaj njenih roditelja, Minhena, italijanske renesanse i De Kirika na njeno slikarstvo, čime utire put potonjim razmatranjima ovih fenomena, Protić svega na jednoj strani, od ukupno dve koje su posvećene celokupnom američkom stvaralaštvu Milene Pavlović Barilli, gotovo usput spominje Vog (za koji je Barilijeva ilustrovala) imenujući ovaj angažman „samoodbranom“, dok o ostalim modnim angažmanima ni ne govori. Kako Protić navodi: „kao u bajci, da bi je spasle, ličnosti iz njenog maštovitog sveta reklamiraju, u nuždi, kolonjsku vodu ili parfem neke firme!“ Ovakva kritika svoje uporište nalazi u promišljanju o primenjenoj umetnosti kao o drugorazrednoj stvaralačkoj disciplini svojstvenoj ženskom senzibilitetu i namenjenoj prevashodno gospođicama iz visokog društva koje se u Srbii održalo gotovo do druge polovine 20. veka. Prožimanje elitne (slikarstvo) i masovne (moda) kulture između kojih se Milena neposredno kretala, dodatno je, kako Jerko Denegri nalazi, domaćoj istoriji umetnosti otežalo uklapanje njenog dela u svoje konvencionalne matrice.

Tek će Olga Bataveljić svojom studijom Milena Pavlović Barili: Život i rad u Njujorku 1939 – 1945 objavljenoj 1979. prvi put ukazati na Mileninu delatnost kao modne ilustratorke. Decenija u kojoj Bataveljićeva objavljuje svoju studiju jeste i decenija koja je označila prekretnicu u akademskom bavljenju modom. U Londonu fotograf Sesil Biton poklanja Viktorija i Albert muzeju preko 1000 modnih artefakata povodom izložbe Moda: Antologija, koja označava početak muzeologije mode kakvu danas poznajemo, u Čikagu se održava 9. Međunarodni kongres antropoloških i etnoloških nauka na kom se govori i o modi, a u Njujorku poziciju kreativnog direktora za izložbe mode Metropoliten muzeja umetnosti preuzima Dajana Vrilend, modna urednica Harper’s Bazara i Voga. Uprkos ovakvoj ekspanziji mode u naučnim i  muzejskim krugovima širom sveta, istraživanje Olge Bataveljić fokusirano na modna i dizajnerska ostvarenja Barilijeve ostaće usamljeno čak do 2010. godine. U skladu sa „eksplozijom“ izložbi mode i popularnošću studija mode u 21. veku, 2010. godine u Muzeju primenjene umetnosti u Beogradu održani su izložba, međunarodni naučni skup i promocija zbornika, pod nazivom Milena Pavlović Barili u fokusu različitih umetnosti – Novi pluralizam značenja. Izlagači na skupu otvorili su  nove, interdisciplinarne puteve interpertacije do tada manje izučavanih segmenata Mileninog stvaralaštva, odnosno svih onih segmenata koji u dotadašnjoj literaturi nisu nazivani „čistom“ ili „visokom“ umetnošću: modna ilustracija, reklamni dizajn i scenski kostim, ali i portreti ikona popularne kulture.

Milena Pavlović Barili, Dečji crtež, 1920, Fondacija Milenin Dom – Galerija Milene Pavlović Barili (foto @Mario Lisovski)

Kada se, bez obzira na ova tumačenja, sagledaju život, delo i sama ličnost Milene Pavlović Barili, uočava se gotovo sudbinska predodređenost za bavljenje modom. Odgajana od strane visoko obrazovanih roditelja, Srpkinje Danice Pavlovć i Italijana Bruna Barilija, može se reći da je njena sklonost ka likovnoj umetnosti i poeziji bila urođena. Ipak, odrastajući između Srbije i Italije, i putujući po jugozapadu Evrope, Milena najviše afiniteta pokazuje ka modi kao novom glasniku modernosti kojoj je i sama kao umetnica težila. Na najranijim dečjim ostvarenjima koja su prethodila formalnom umetničkom obrazovanju uočavaju se dame obučene po poslednjoj modi, naivno stilizovane, koje kao da detinje oko pokušava da oživi prizivajući ih iz sećanja sa putovanja i školovanja. Smelost ka modnom eksperimentisanju i afirmaciji sopstva, ženstvenosti ali i androginosti putem mode Milena pokazuje već odmalena, oblačeći se u različite kostime, od dečaka kao devojčica, pa do gitariste, jahača, ili Španjolke kao devojka, a sve to u intimi fotografskog ateljea svog ujaka Drage Pavlovića ili svoje rodne kuće u Požarevcu. Na fotografijama iz javnosti – putovanja, škole, porodičnim foto-portretima, Milena nosi haljine jednostavnog kroja i uglavnom crne boje, ponekad bisernu ogrlicu, dok joj je kosa gotovo uvek uvezana u ležernu punđu. Sve su to modni emblemi koji su krasili i Koko Šanel, Fridu Kalo, Džordžiju O’Kif, ali i mnoge žene širom sveta, emblemi koje je Milena vrlo vešto inkorporirala i u privatnu i u javnu sferu svog bitisanja a time nužno i u svoje stvaralaštvo, u zavisnosti od sredine u kojoj se nalazila. Kao što prof. dr Simona Čupić nalazi, onaj segment mode koji je definiše kao kategoriju modernosti ogleda se upravo u njenom potencijalu da destabilizuje i kreativno zaobiđe nametnuti okvir tradicije, te omogući napuštanje nametnutog identiteta i čin izbora novog.

Milena u Parizu, 1932, Fondacija Milenin Dom – Galerija Milene Pavlović Barili (foto @Mario Lisovski)

Milena je ovog potencijala bila svesna u svakom momentu, i poigravala se sa trendovima dame i dečarca (garconne), stvarajući eklektičnu hibridnost kao odliku svog modnog identiteta i poetike. Senzibilitetom za egzotično i relativizacijom vremena, odnosno brisanjem granica između prošlosti i budućnosti, te željom da se bude u toku sa savremenim težnjama mode i umetnosti, modernizam, modernost i modnost Milene Pavlović Barili obeleženi su korelacijama između estetskih predstava i komunikacijskih aspekata. Kombinacija estetskog (uporište u likovnoj umetnosti) i komunikacijskog (plasman u modnom časopisu) ujedno je i dominantno obeležje modne ilustracije kao žanra koji u punom zahvatu afirmiše Vog, a sa čijom estetikom korespondiraju Milenine prve modne ilustracije, nastale tokom školovanja u Beogradu, a potom i u Minhenu, Parizu, i Njujorku.Tako se modne ilustracije Milene Pavlović Barili mogu podeliti na beogradske, minhenske, pariske i njujorške, kako su ovo gradovi u kojima je umetnica formirala svoj modno-ilustratorski izraz.

Sa Amerikom, Vogom i visokom modom Milena se, susrela već u Beogradu, i to na Umetničkoj školi, na kojoj joj je dekorativno slikarstvo predavao Dragoslav Stojanović, umetnik koji se prethodno u Parizu uspešno bavio karikaturom, ilustracijom i filmskim plakatom, ali  i na Kraljevskom dvoru na kom je kao studentkinja (usled rodbinskih veza sa dinastijom Karađorđević) boravila.

Časopis Vog osnovao je 1892. godine u Njujorku Artur Boldvin Turnur sa ciljem da društvenoj eliti Njujorka prikaže dešavanja na lokalnoj društvenoj sceni i običaje visokog društva, i da pruži recenzije knjiga, predstava i muzike. 1909. godine, u godini Mileninog rođenja, Konde Montrouz Nast preuzima upravništvo nad Vogom, čime je zabeleženo rekordno prisustvo tema u časopisu u skladu sa tadašnjim stremljenjima moderne umetnosti. Nast angažuje modne ilustratore, modne fotografe ali i renomirane likovne umetnike na vizuelnim rešenjima naslovnih strana, reklama i uopšte ilustracija u časopisu. Povučen uspehom američkog izdanja, Nast je nakon posete Londonu 1916. godine plasirao Vog u Ujedinjenom Kraljevstvu, a 1920. godine svoje izdanje dobila je i Francuska. 1928. godine i Nemačka. Milena je u svim ovim državama boravila kada je Vog već tamo uveliko štampan, o čemu svedoče radovi iz Minhena na koje je umetnica dopisivala ime ovog časopisa. U prilog tome ide i činjenica da se za decembarski broj francuskog izdanja iz 1923. godine slikala i kneginja Olga. Govoreći o Dvoru, kraljica Marija i kneginja Olga bile su, kao deo glamurozne elite Beograda, glavni konzumenti visoke mode a time i katalizatori njene diseminacije i demokratizacije u Beogradu. Modni časopisi koji su cirkulisali dvorom, među kojima se izdvajaju  Les Jardin des Modes, Femina, Vogue, Marie Claire, Chiffona i Die Dame ubrzo su našli put i do beogradskih čitateljki. Kao dobavljači toaleta za kraljicu i kneginju najčešće se javljaju modne kuće Patu, Drekol, Moline, Lelon i Vort – zvučna imena istorije zapadne mode koja su ženu XX veka oslobodila korseta i učinili njenu ženstvenost slobodnijom i muževnijom. Kreacije ovih dizajnera su u skladu sa garson estetikom objavljivale kinétique: mobilnost i funkcionalnost preuzetu iz sporta i plesa, a s druge strane težile damskoj eleganciji

Milena Pavlović Barili, Karikatura kraljice Marije, 1923, Fondacija Milenin Dom – Galerija Milene Pavlović Barili (foto @Mario Lisovski)

Vratni izrezi, kraća kosa koja je otkrivala uši, i haljine bez rukava koje prate dugački sotoari sa kićankom, niske bisera, izdužene minđuše geometrijskih formi, i dekorativna traka za kosu – bandeau postaju novi vizuelni identitet žene. Time i ne čudi Milenina „idealizovana“ karikatura kraljice Marije na kojoj raskošnu dijademu, delo juvelira Kartjea koji je 1923. godine bio i predstavljen kralju Aleksandru Karađorđeviću na dvoru u Beogradu, smenjuje trakom za kosu oslobađajući kraljicu težine prošlosti i darujući joj mobilnost. Narušavajući tradicionalnu sliku kraljice kojoj dodaje savremene modne detalje, umetnica je poslala jasnu poruku srpskom patrijahalnom društvu o tome kako žena treba da izgleda – prkosno, rasterećeno i nadasve moderno. Tako je Milenino viđenje kraljice Marije mnogo sličnije liku flapper dame “ludih dvadesetih”, Dejzi Bjukenon iz Velikog Getsbija Frensisa Skota Ficdžeralda ili Portretu žene koji Kis Van Dongen radi 1922. godine, nego zvaničnom Portretu kraljice Marije Paje Jovanovića iz 1927. koji ostaje privržen tradicionalnoj (i realnoj) ikonografiji

Milena Pavlović Barili, Džozefina Bejker, 1928, Fondacija Milenin Dom – Galerija Milene Pavlović Barili (foto @Mario Lisovski)

Ovakva “buntovna”  reprezentacija kulminiraće prikazom muze modernizma, afro-američke plesačice Džozefine Bejker, koja je Beograd čak i posetila, te prikazom holivudskog glumca, pop ikone Rudolfa Valentina. Crnačko, egzotično telo – žensko telo – oslobođeno svega sem stilizovanog nakita i perja, našminkanog lica i kose podšišane u prkosni dečački itonski rez poručuje oslobađanje od konzervativnih društvenih normi. S druge strane, portret Rudolfa Valentina u ulozi Šeika Milenino je prvo ulje na platnu, nastalo gotovo deceniju nakon njenog bavljenja iksljučivo modnom ilustracijom. I ova reprezantacija ukazuje na važnost odevnih kodova i narativa modnosti poput šminke i celebrity kulta, ali opet i na brisanje rodnih normi. Na obe škole na kojima se kao “akademski modni illustrator” razvijala, beogradskoj Umetničkoj školi i minhenskoj Slikarskoj akademiji, Milenin kompas bio je uprt dalje i dublje ka zapadu, u Njujork. Nakon višegodišnjeg boravka u Parizu, napuštanja minhenske Akademije i kraćeg boravka u Londonu, Milena se zaputila u “svet sutrašnjice”, odnosno Njujorški svetski sajam,  koji je nosio ovaj moto. 27. avgusta 1939. godine, u godini  početka Drugog svetskog rata i premijere filma Čarobnjak iz Oza Milena stiže u Njujork, gde ubrzo potom počinje da ilustruje za Vog.

Milena Pavlović Barili, Valentino kao Šeik, 1927, Fondacija Milenin Dom – Galerija Milene Pavlović Barili (foto @Mario Lisovski)

Svet sutrašnjice označio je uspon američkih industrijskih dizajnera i robnih kuća za koje Milena ilustruje, čime, suprotno od elitne i ručne izrade mode u Francuskoj, moda u SAD kroz ready-to-wear koncept biva masovno proizvođena, a američki Vog doživljava svoju potpunu afirmaciju kako su evropske zemlje bile znantno pogođenije ratom. Prvu ilustraciju za Vog Milena plasira već 1. decembra iste godine u dosluhu sa tadašnjim modnim trendovima koje su diktirale Elza Skjapareli, Madlena Vione i Madam Gre, te nadrealistički i neoromantičarski  umetnici i fotografi koji su se u Njujorku obreli pobegavši iz ratom zahvaćenog Pariza. Za Mileninu drugu samostalnu izložbu u Njujorku, održanu 1943. godine u Jugoslovenskom potpornom fondu tekst za izložbu piše umetnički direktor Voga, Frenk Krauninšild.

No, od svega 6 godina koliko je Milenin takozvani “američki period” trajao dok se nije okončao njenom smrću, gotovo kao pandan kultnom Autoportretu sa velom, izdvaja se Milenina ilustracija za naslovnu stranu Voga od 1. aprila 1940. Botičelijeva i Velaskezova nevesta (Milena je oba umetnika ubrajala u svoje uzore), kako je urednik u predgovoru naslovio Mileninu ilustraciju, nastala je po uzoru na venčanicu sa fotografije renomirane fotografkinje, Toni Frisel, koja je za Vog fotografisala i Fridu Kalo. 1953. godine, 8 godina nakon što je Milena svoj američki san dosanjala i otisnula se na, kako je u jednoj od svojih pesama napisala, čudno putovanje, Friselova fotografiše Žaklinu Kenedi u venčanici i pozi koja neodoljivo podseća na Mileninu nevestu. Možda je ova sličnost ipak na kraju sasvim slučajna.

Milena Pavlović Barili, Model plave venčanice, američki Vog, 1. april 1940.,  Fondacija Milenin Dom – Galerija Milene Pavlović Barili (foto @Mario Lisovski / Vogue USA)

Stefan Žarić, MA

istoričar umetnosti i mode

Stipendista Asocijacije istoričara mode

(The Associations of Dress Historians), London

 

© Artis Center 2018

post

Rajhl, Mađar i panonska Secesija

Ornament na uličnoj fasadi Rajhlove palate u Subotici, detalji od kovanog gvožđa i Žolnaji keramike, 1904.

Ornament na uličnoj fasadi Rajhlove palate u Subotici, detalji od kovanog gvožđa i Žolnaji keramike, 1904.

Izuzetan studijski izlet u Suboticu i Segedin, koji je Artis centar organizovao 10. juna, tragom Ferenca Rajhla (1869-1960) i Ede Mađara (1877-1912), dvojice arhitekata koji su oblikovali južnopanonsku Secesiju u ova dva grada-bombonjere, učinila je da na trenutaka prođemo kroz vremensku kapiju i nađemo se u srcu jedne epohe koja je presudno uticala na formiranje modernog evropskog društva.

Iako oba grada predstavljaju prave male enciklopedije arhitektonskih stilova poznog 19. i ranog 20. veka, mi smo se bavili isključivo onim zdanjima oblikovanim u stilu Art Nuvoa (francuski pojam u ovom konteskt označava na simboličan način sve pravce koji su se našli u okrilju tzv. Nove umetnosti krajem 19. veka – Jugendstil, Secesija, Modernizmo, Liberti stil, itd.), odnosno Secesije, kako ovaj poslednji univerzalni umetnički pravac nazivaju u Austriji, Mađarskoj, Hrvatskoj, Sloveniji, Srbiji.  Arhitektura i primenjena umetnost ove specifične ere koju poznajemo i pod nazivom Bel Epok (Lepa epoha), bili su povod da se ustvari bavimo daleko širom slikom društva i promena koje su se dogodile na planu nastanka gradova, njihove urbanizacije i modernizacije proistekle iz kompleksnog procesa socijalnih i nacionalnih revolucija, a, pre svega, industrijalizacije i novih formi poslovanja.

Pogled na dve kuće koje je Rajhl projektovao 1904. - Porodičnu i kuću za najam iz pravca Rajhlovog parka u Subotici. Levo je bista ovog značajnog arhitekte.

Pogled na dve kuće koje je Rajhl projektovao 1904. – Porodičnu i kuću za najam iz pravca Rajhlovog parka u Subotici. Levo je bista ovog značajnog arhitekte.

Razvoj gradova najneposrednije će uticati na formiranje nove buržuaske klase i jednog stila života u čijem fokusu više nisu kraljevi i aristokratija već novi poslovni čovek, ali i radnička klasa u formiranju. To je vreme u kojem rodonačelnik savremenog urbanizma Žorž Ežen Osman (1809-1891) ruši srednjovekovni Pariz, Bečlije dobijaju svoj famozni Ring, veliki evropski gradovi doživljavaju transformaciju koja će ih iz neuslovnih varoš bez odgovarajuće infrastrukture pretvoriti u moderne centre u koje hrle dojučerašnji poljoprivrednici, nadničari, studenti, šegrti i čitava jedna armija mladih muškaraca i žena, koja u fabrikama, robnim kućama (kakva je to novina bila!), zanatskim radnjama, hotelim i restoranima, vidi mogućnost da zaradi, privredi, a možda se i obogati. Na toj promenjenoj slici onovremenog novog sveta pojavljuje se naročita potreba za projektovanjem nove vrste stambenih objekata, a pre svega stanova za iznajmljivanje, koji variraju od neuslovnih sobičaka bez vode i grejanja, do luksuznih apartmana u zgradam raskošnih fasada u centru metropola u nastajanju.

Ungar-Majerova palata u Segedinu, koju je Ede Mađar projektovao za rentijere Bena Ungara i Arona Majera 1911. Reč je o bloku stanova sa prostorom za radnje u prizemlju u najstrožem centru grada.

Ungar-Majerova palata u Segedinu, koju je Ede Mađar projektovao za rentijere Bena Ungara i Arona Majera 1911. Reč je o bloku stanova sa prostorom za radnje u prizemlju u najstrožem centru grada.

Na trasi železnice, tog čuda 19. veka koje će omogućiti ekspenzivni razvoj privrede i trajno promeniti odnos prema putovanju iz razonode, kategoriji nepoznatoj čoveku ranijih vekova, našli su se Subotica i Segedin. Važan preduslov za procvat ovih gradova, veliki izazov za poslovne ljude – potencijalne investitore javnih i stambenih objekata. Platforma na kojoj će Art Nuvo dobiti svoju inicijaciju bez uporednika i rezultirati nekim od najlepših građevina u ukupnom graditeljskom iskustvu evropske civilizacije.

Reok palata u Segedinu, detalj fasade sa motivima vodenih ljiljana, remek delo Ede Mađara iz 1907.

Reok palata u Segedinu, detalj fasade sa motivima vodenih ljiljana, remek delo Ede Mađara iz 1907.

Da, 10. juna je u Subotici i Segedinu drugačije bilo upravo to što nismo razgledali crkve i dvorce već privatne domove, odnosno stanove za izdavanje koje su finasirali bogati preduzetnici poput advokata Arpada Grofa, hidroinženjera Ivana Reoka i visokog nastojnika pošte (još jedne velike inovacije 19. veka) Jožefa Morisa ili lične domove samih arhitekata kakva je Rajhlova palata u Subotici sagrađena 1904. godine. Gledali smo ih istovremeno očima projektanata, temperamentnog, okretnog Rajhla, tog Apatinca koji je bez straha krčio svoje mesto u društvu uživajući u najrazličitijim izazovima, i setno-melanholičnog, maštovitog Mađara, zanesenog vilinskim pojavama, genijalnog fantaste kadra da pokrene masu zidova tako da posmatrač ima živi utisak da se nalazi usred mekog kretanja vode, okružen vodenim ljiljanima i travama, kao da se kupa na nekoj skrivenoj plaži na Tisi.

Stepenište Reok palate sa raskošnim floralnim ukrasom koji je dizajnirao Ede Mađar, a realizovao majstor umetničkog znata Pal Fekete 1907.

Stepenište Reok palate sa raskošnim floralnim ukrasom koji je dizajnirao Ede Mađar, a realizovao majstor umetničkog znata Pal Fekete 1907.

Pratilo nas je vanredno lepo vreme i posebna atmosfera povodom obeležavanja jubilarnog 5. Međunarodnog dana Art Nuvoa ili kako ga u ovom delu sveta nazivaju – Svetskog dana Secesije. Imali smo sreću da nas kroz priče o Rajhlu i Mađaru vode istoričarka umetnosti Nela Tonković, direktorka Galerije savremene umetnosti, smeštene u Rajhlovoj palati u Subotici, i Nora Hodi, istoričarka umetnosti, specijalizovani vodič za Secesiju u Segedinu.

Grof palata u Segedinu, koju je Ferenc Rajhl projektovao za advokata Arpada Grofa 1913.

Grof palata u Segedinu, koju je Ferenc Rajhl projektovao za advokata Arpada Grofa 1913.

Videli smo skrivena stepeništa i prolaze (Reok palata, Ungar-Majerova palata), prvi, elegantni lift (Palata u obliku slova U u ulici Crnog orla), prostor namenski projektovan za prvu gradsku apoteku (Baumhornova zgrada u obliku pegle), ali i zgrade koje su izgubile svoj dekorativni ukras (Šeferova palata i Godlšmitova najamna palata), karakterističan za Art Nuvo, tokom novijih restauracija, u trenucima kad se nije imalo sredstava ili znanja da se njihova obnova sprovede na pravi način. Spoznali smo, s tugom, istinu o onim objektima koji su zauvek nestali u novim graditeljskim stremljenjima, a pre svega shvatili naročit odnos prostora, urbanizma i arhitekture u kontekstu svakodnevice koja svojim specifičnostima uslovlja izvodljivost određenih zamisli (Grof palata, Morisova kuća). Nekada investitori nisu imali mnogo sluha za novotarije, a ponekada sami arhitekti hrabrosti da se bore za lične ideje, za svoje kreativno viđenje sveta. Ono što je možda najznačajnije, upoznali smo ljude koji su nosioci ideja jednog vremena. Njihovu potrebu da zarađuju ili da se razmeću novostečenim bogatstvom, žudnju da ostave trag svog bivstvovanja ili da se pomire sa tokovima sudbine za koju su procenili da je snažnija od njihovih sopstvenih uvrenja i moći.

Rajhlova plava vrata na kući koju je projektovao za visokog poštanskog upravitelja Jožefa Morisa u Segedinu 1910-1912.

Rajhlova plava vrata na kući koju je projektovao za visokog poštanskog upravitelja Jožefa Morisa u Segedinu 1910-1912.

Rajhl je doživeo duboku starost, Mađar se ubio zbog neostvarene ljubavi. Subotica i Segedin pamte ove izuzetne ličnosti na najlepši mogući način – kroz dela koja su ostavili potomcima kao deo kulturnog identiteta, kao nasleđe koje treba čuvati, a pre svega razumeti i osećati kao svoje.

Plesačice, detalj raskošno ukrašenog ulaza u Goldšmitovu najamnu palatu, koju je Ede Mađar projektova 1905. Nažalost, one su i jedini preostali trag nekadašnje bogate dekoracije ovog zdanja s početka 20. veka.

Plesačice, detalj raskošno ukrašenog ulaza u Goldšmitovu najamnu palatu, koju je Ede Mađar projektova 1905. Nažalost, one su i jedini preostali trag nekadašnje bogate dekoracije ovog zdanja s početka 20. veka.

Mi smo se u Novi Sad i Beograd u kasnim večernjim satima vratila sa snažnom emocijom proisteklom iz jednog iskustva koje kreira samo grupa ljudi koja voli umetnost u procesu uzajamne razmene dobre energije.

Artisovci na stepeništu Reok palate u subotu 10. juna, kada smo jedinstvenim putovanjem na tragu panonske Secesije u delu dvojice arhitekata, obeležili 5. Međunarodni dan Art Nuvoa. Foto: Ljuba Tošković

Artisovci na stepeništu Reok palate u subotu 10. juna, kada smo jedinstvenim putovanjem na tragu panonske Secesije u delu dvojice arhitekata, obeležili 5. Međunarodni dan Art Nuvoa. Foto: Ljuba Tošković

Upamtićemo subotu 10. juna 2017. kao dan u kojem smo čuli mnoštvo divnih priča, ekskluzivno videli čarobne enterijere koji nisu svakodnevno dostupni publici, a pre svega podelili radost žive razmene utisaka, osećanja i mišljenja o kulturi, nasleđu i akterima jedne epohe koja je prekinuta u naletu Velikog rata, a da bi sve do 70-tih godina minulog veka bila posmatrana kao dekadentna, retrogradna, plod buržujsko ukusa krcatog kičom i jeftinim razmetanjem. O, kako mnogo nepravednih, a iznad svega, neistinitih kvalifikacija koje je iznedrio vrli, novi svet odbacujući sve što je stvoreno pre Prvog svetskog rata. Nesvestan da bez Art Nuvoa i Bel Epoka ne bi bilo moguće promišljati i stvarati dalje. Jer kao što bez Akademizma Impresionizam nema svoj kontekstualni pandan, pa samim tim ni smisao, ni bez Art Nuvoa nije moguće razumeti Art Deko, Bauhaus, Purizam i sve ono što će se dogoditi kada jednom zaćuti oružje, a kreativni duhovi pokrenu nove stvaralačke procese, koji su uvek, ali uvek, refleksija kako njihovog ličnog, tako i kolektivnog odnosa prema aktuelnoj realnosti trenutka u kome stvaraju.

Tamara Ognjević

Fotografije: Tamara Ognjević i Ljubomir Tošković

© Artis Center 2017