post

Bogorodica Mileševska: Lepota koja ne bledi

Zasenjena slavom daleko poznatijeg Belog Anđela i portretom Svetog Save za koji se opravdano veruje da je nastao prema živom modelu, Bogorodica Mileševska, kako smo je spontano nazvali, nesumnjivo je jedna od najlepših predstava Majke Hristove u celokupnom nasleđu srpskog srednjovekovnog slikarstva. Naslikana u prvoj polovini 13. veka u zadužbini kralja Vladislava Nemanjića (1234-1243), sina Stefana Prvovenčanog i sinovca Save Nemanjića, u sceni Blagovesti, odnosno u času kad joj Arhanđeo Gavrilo saopštava da će na svet doneti Sina Božijeg, ova čudesno lepa Marija je na mnogo načina zanimljiva. Od vanredno ljupkog, gotovo portretski živog lika mlade žene sa neobičnom, sivkasto srebrnastom pokrivkom za glavu, koja na prvi pogled deluje kao seda kosa, pa do vretena u desnoj i forme koja neobično podseća na crveni cvet (?) u levoj, uzdignutoj ruci, ova eterična slika kao magnet privlači oči posmatrača i izaziva istoričara umetnosti-ikonografa.

Bogorodica Mileševska, naslikana u sceni Blagovesti u prvoj polovini 13. veka, u zadužbini kralja Vladislava Nemanjića u Manstiru Mileševa, jedna je od najlepših srpskih srednjovekovnih fresaka.

Podelili smo je prvi put na društvenim mrežama Sabor Presvete Bogorodice 8. janura 2019, praznik koji uvek pada na drugi dan pravoslavnog Božića, istovremeno se nadajući da će i ova, kao i brojne druge freske širom srpskih manastira doživeti neuporedivo bolju konzervaciju i odgovarajuću restuaraciju. Jer sumnje nema – u pitanju je vrhunsko umetničko ostvarenje, delo iste one anonimne ruke koja je tako živo naslikala Belog Anđela i Svetog Savu u Crkvi Vaznesenja Hristovog u Mileševi između 1222-1228.

Zasenjena slavom neuporedivo poznatijeg mileševskog Belog Anđela, ova izuzetna freska često promakne oku posmatrača.

Pesnik Svetislav Mandić inspirisan ovom izuzetnom freskom napisao je jednu od najlepših pesama novije srpske poezije.

RAŠKI SLIKAR

Pred crkvu i reku stanem, pa zaćutim,
i mislim,
da l’ umre mlad taj čovek, ko Đorđone,
il’ prastar kao Ticijan?

Možda ga zavolela Nemanjićka, visoka i mlada,
obesna i mudra, poput očeva,
i rekla mu jedne noći borove
poneko divno slovo ljubve, velmoško.

I posle on pretočio njene oči, i ruke,
u Borogodičin lik,
nežan, i pomalo ljubičast, i kao prolećan,
pa se jednoj ljudskoj ljubavi
klanjali starovlaški čobani
i časni jereji zlatnih odeždi.

A on dugo nosio
carskim putevima od Ibra do Soluna
jedan mili lik, ko amajliju.

Sad, kad sve je prah, i sve je tako sveto,
pred crkvu i reku stanem, pa zaćutim,
i mislim
da l’ umre mlad taj čovek, ko Đorđone,
il’ star i grešan
kao Ticijan?

© Artis Center 2019
post

Ikonografski ogledi: “Ljubavno pismo (Mile vesti)” Katarine Ivanović

Brojne slike u istoriji umetnosti, a posebno žanr scene i portreti, osvajaju nas svojom ljupkošću. Istovremeno, retko pomislimo da je njihovo značenje mnogo dublje, da kriju mnoštvo finih poruka skrivenih iza oku dopadljivih pojava, koje su zapravo simboli dobro znani ljudima epohe u kojoj su ova dela nastajala, gledalaca za koje su slikana. Manje poznato, ređe izlagano delo prve srpske slikarke Katarine Ivanović “Ljubavno pismo (Mile vesti)” jedna je od takvih slika. Ovo je priča o njenim skrivenim značenjima.

Ključ umetničkih ogleda Katarine Ivanović najčešće nalazimo u stranoj slikarskoj kulturi: ona je često pokretana dobrim poznavanjem prošlosti. Tako i njeno delo Ljubavno pismo (Mile vesti).

Katarina Ivanović nije bila jedini srpski umetnik sa željom da primeni iskustva evropske umetnosti na svoje delo: da se posluži primerima koji pripadaju tradicionalnoj, i zagonetnoj, ikonografskoj oblasti  i tehničkim mogućnostima primanim osetljivo, ali ponovo aranžiranim u modernim uslovima umetnosti 19. veka.

Slika Ljubavno pismo (Mile vesti) Katarine Ivanović ishodi iz sređenih misli i smirenih osećanja holandske umetnosti 17. veka i opštih mesta zapadnoevropskog slikarstva žanra koji za njom sledi. Za sliku Katarine Ivanović se može reći da je – njenom krivicom- nedovoljno umetnička, ali njen sadržaj ima preciznu građu starije kulture. Raspolaže baroknim rezonerstvom i mehanizmom u kojem su detalji raspoznatljivi amblemi: temelj i vezivo teorije, književnosti, retorike i slike u staroj umetnosti, sve do 19. veka. Uočavanjem amblema u slici Ljubavno pismo sigurnije prilazimo u traganju za analogijama.

Katarina Ivanović , Mile vesti, 1870-1873, ulje na platnu, Narodni muzej u Beogradu

Zahvaljujući rezultatima novije holandske istoriografije otkriveni su nedavno mnogi “atributi i simboli” profane umetnosti: njihovo poznavanje uslov je dešifrovanja složene ikonografije baroka. Važno mesto istraživanja ovog područja zauzima delatnost E. de Jonga čiji je istrajan rad, zasnovan na naučnim principima utrehtskog univerziteta, obelodanio čitav simbolički svet u prividno jednostavnoj slici holandskog “žanra” 17. veka. Postepenim rasklapanjem slojevitog dela, ulaženjem u uronjena značenja stvari najraznovrsnijeg porekla i vida – nastalih “kristalizacijom emocionalnog iskustva” (E.Panovski) – E. de Jong je pomogao otvaranju puteva ka pravilnijem rešavanju ikonografskih enigmi  i u srpskoj umetnosti 19. veka. Ostaje nam da budno pratimo kontinuitet u životu simbola.

Dirk Hals, Žena čita pismo, holandska umetnost, 1633, Umetnički muzej Filadelfija (SAD)

U nizu kompozicija holandskih majstora 17. veka – “intimističkih” i neobaveznih primarno uočenom sadržinom – u čijem se centru nalazi žena koja prima i čita pismo, E. de Jong je, analizom predmeta oko protagonista (nameštaj, slike na zidovima, zavese, budoarski rekviziti, i gestovi) otkrio zapreteno značenje slike za kojim je tragao. Usvajajući metode i neke postignute rezultate E. de Jonga – uz potpuno napuštanje odgonetanja sadržaja asocijativnim putem – dolazimo, preko nađenih paralela za sliku Ljubavno pismo Katarine Ivanović, do zanimljivih zaključaka. Ona pripada tematskom krugu starijih modela, pomerenih ili lako izmenjenih predmeta kompozicije, ali na isti način kontrolisanih u organizaciji i pristupu: u odabiranju detalja i saglasiju sa misaonim postupkom. . Logična se veza uspostavlja i u posrednom materijalu, preko dela nastalih u Srednjoj Evropi i u samoj Holandiji u 19. veku. Kod Katarine Ivanović postoje iste mogućnosti literarnih i amblematskih poređenja koja u staroj umetnosti razotkriva E. de Jong, dokumentovana i sa istorijskom odgovornošću u interpretaciji “prototipova”.

U holandskim amblematskim izvorima nađeni su elementi koji dosledno vode tematiku Ljubavnog pisma. Veoma čest izvor predstavlja Venijusov korpus (Oto van Ven): Amorum Emblemata (Antwerpen, 1608). U jednom od Venijusovih  Amor čita primljeno pismo: no, on je i – pismonoša. Iz sadržaja pisma koji donosi, žena saznaje da je “prijateljica ljubavi”, ili . kao kod Krula – ona čita reči koje joj nanose ljubavni bol.

Jan Hermenzs Krul, Emblem- Amor/Kupidon predaje pismo dami, 1644, grafika, Univerzitetska bibloteka u Amsterdamu

U figuri Amora, koji kao kod Krula donosi “mile vesti”, pored ideje o ljubavi otelotvorene amblematskim likom, izražen je i – veoma čest u profanoj ikonografiji ljubavi – “odnos prema onome koji preživljava i pati”. Amor, tada sa devizom Primo delecta mox urit, postaje nosilac “ljubavno-teorijskog sadržaja”: ljubavi i iščekivanja – znak “početka bezopasne faze”. Oznaka ljubavi uopšte, snage i bića njenog (ona je “sunce” na izlasku kojem Amor u jednom amblemu Ludvigsburga okreće lice i prima životodajnu toplinu), Amor se javlja i u varijanti “posrednika” ljubavne strasti, patnje, i zauvek, “čiste ljubavi”. Putenu žar u amblematici, pored sunca, može da izrazi figura crnca. Kao “prigodna metafora”, crnac koji se klanja suncu (sa devizom Adoro quien me quema), nagoveštaj je strasti. Iskazuje momenat barokne profane ikonografije ljubavi u kojoj je kasnije doba izvršilo neke zamene u skladu sa novim ukusom. I u nizu slika holandks umetnosti na ovu temu postojali su uvek motivi koji su specifičnim karakterom  ostvarivali glavnu radnju. Menjanjem pojedinosti kod različitih umetnika postizane su osetljive sadržinske varijante. Žena koja prima pismo prekida neki započeti posao. Crnac-amor Katarine Ivanović ne prisiljava ženu da odloži ručni rad ili instrument … da bi razmislila o poruci. Ona je spustila knjigu na sto i njome zaključila aranžman stvari jedne mrtve prirode tipa vanitas.

Katarina Ivanović, Mile vesti, detalj sa malim crncem koji proviruje iza zavese.

Na slici Katarine Ivanović pažnju na sebe skreće figura crnca. Od baroka do Manea iskorišćena je u umetnosti živopisnost i kolorističko bogatstvo crnoputog učesnika slike (Renbrant, Rubens i dr.) i kao povod estetskih reakcija. Teatralna apoteoza Afrike – serija Nubijskih žena Hanska Makarta – zaključak je barokno obojenih sklonosti buržoazije da se crnac, “lepo građen i dopadljivih crta lica”, prihvati kao “atribut društvene reprezentacije”. Njegovo mesto na slici Katarine Ivanović je upravo ono koje je odredila starija umetnost: “On razgrće raskošnu zavesu koja slici daje patetičan karakter…da bi otmena dama stupila na scenu i izložila pogledima svoj visoki društveni rang.,, U skromnoj poniznosti on sme da je posmatra iz prikrajka, da joj čita želje sa usana…njime se stavlja akcenat na dostojanstvo i rang dame.”

Na slici Ljubavno pismo Katarine Ivanović crnac je amblematski kupidon, prenosilac poruke o kojoj treba razmisliti i kao o upozorenju; poruke ljubavi, na početku prijatne, a zatim – sa pretnjom patnje i izgaranja na vatri ljubavi (sunce-crnac).

Roemer Pieterson Višer, Emlem: Mignon des dames, 1614, grafika, Univerzitetska biblioteka u Amsterdamu

Među amblemima koji upravljaju skrivenim sadržajem slike Katarine Ivanović, u prvom njenom planu, nalazi se grejač na koji je oslonjena desna noga dame. Predmet je to koji “često, mada ne uvek, ima simbolični smisao” – a amblem je Roemera Višera (Sinnepoppen, ‘t Amsterdam, 1614). Katarina Ivanović ga je usvojila neposredno oslonjena na tradicionalnu sliku amblematski orijentisanu. Amblem i njegov moto: Mignon de Dames, svestrano tumači E. de Jong. U jednom sloju Višerov amblem-grejač je predmet koji “poštenoj i mudroj ženi dobro služi” – ali se može porediti i sa iscrpljivanjem u galantnom životu nagoveštenom ljubavnom porukom pisma. Sasvim određeno, gest žene koja je “zakoračila na grejač znak je uzvraćanja naklonosti čoveku” – davanje potvrdnog odgovora. Aluzija je i na ono “što grejač može da znači u hladnoj holandskoj klimi, za jednu damu”. Primljeno pismo, nepristupačno oku posmatrača, jasno je i čitljivo kroz nagovešten, ozbiljan simbolizam otrgnutog dela slike: amblema-grejača.

Katarina Ivanović, Mile vesti, detalj sa cipelicom i pismom.

U traženju osnovnih razloga za bavljenje ovom tematskom problematikom u holandskoj umetnosti – kao i u njenim preuzimanjima u poznijim delima, te i kod Katarine Ivanovi- – mogu se navesti zanimljive pretpostavke.

Poznato je da je stereotipni ton ljubavne korespodencije negativno komentarisala pisana reč, i scene, holandske kulture 16. i 17. veka. Žigošući “terminologiju”… i “gluposti” ljubavne prepiske, kritika nije gubila iz vida ni moralizatorsku iskru ove tematike.

Da li je u Srednjoj i Jugoistočnoj Evropi 19. veka, do Katarininih dana, sličan unutrašnji sadržaj – u granicama nenarušenog ikonografskog okvira – mogao biti sačuvan? Može li se verovati da je slikom Ljubavno pismo Katarina Ivanović zaista dala svoje primedbe na neko od pitanja renesansne teorije ljubavi; na probleme Ars dictaminis; ili – do koje mere analiza njene slike može da otkrije aktuelnu društvenu situaciju nabrajanjem poznatih simboličnih primera odabranim sa poštovanjem moralizatorskih namera nove građanske sredine.

Prof. dr Radmila Mihajlović,

istoričarka umetnosti 

Tekst je preuzet (i delimično priređen) iz monografije

Miroslava Timotijevića i Radmile Mihajlović “Katarina Ivanović”, Beograd, 2004.

(izdavači: Vojnoizdavački zavod i Narodni muzej u Beogradu)

©Artis Center 2018

post

Jednorog u Bogorodici Ljeviškoj

Mitsko biće – jednorog, jedan je od najintrigantnijih motiva srednjovekovne umetnosti. Pomen jednoroga nas u prvom redu asocira na teme svojstvene zapadnjačkoj umetnosti, a pre svega na čuvene flamanske tapiserije nastale oko 1500. godine, njih šest, koje nose popilarni naziv Dama s jednorogom, a mogu se videti u Muzeju srednjeg veka Klini, u Prizu, u prostoru nekadašnje čuvene opatije, nadomak Univerziteta Sorbona, katedrale Notr Dam i starog Marea, srca srednjovekovnog Pariza. Jednorog kao tema je gotovo nepoznat takozvanom Vizantijskom umetničkom krugu u koji se svrstava i veći deo značajnih graditeljskih i umetničkih ostvarenja nastalih u srpskim zemljama srednjeg veka. Pa, ipak, u svakom pravilu postoje izuzeci o čemu svedoči i priča o jednorogu u crkvi Bogorodice Ljeviške u Prizrenu. Priča pisana perom jednog od najvećih autoritete ovdašnje istorije umetnosti, profesora Svetozara Radojčića.

Jednorog u Bogorodici Ljeviškoj, 14. vek

U kuli Bogorodice Ljeviške na prvom spratu više prozora na zapadnom zidu raspoznaju se jako oštećeni ostaci jedne freske koja pokazuje dosta neobičan prizor: iz razjapljenih usta neke nemani raste visoko drvo na kome stoji jedan mlađi čovek u dugoj haljini; ispod nogu čovekovih, desno i levo od drveta, ustremile su se na njega neke životinje neodređenog izgleda; pri korenu naslikan je sa svake strane jedan miš (jedan beo, druga crn), a gore od leve strane, juri na čoveka „inorog“ (licorne-jednorog), dok od desne strane prilazi neki mladić sa isukanim mačem. Restaurator Milan Lađević pokazao mi je iznad inoroga jedva primetne ostatke natpisa koji se više ne može čitati; tekst je, bez svake sumnje, objašnjavao naslikanu scenu.

Priča o sujeti ljudskoj iz romana o Varlaamu i Joasafu, Bogorodica Ljeviška, Prizren, početak 14. vek

Sudeći po očuvanim delovima i ostalim bolje očuvanim freskama u ovoj prostoriji, kompozicija je iz 14. veka, iz prvih decenija stoleća. Ova freska ilustruje jednu priču iz popularnog romana ο Varlaamu i Joasafu, koji je preveden i na srpski.

Varlaam i Joasaf slave se kao sveci 27. novembra u pravoslavnoj i katoličkoj crkvi. Roman ο njima ima jednu od najčudnijih sudbina u svetskoj književnosti. Njihovo žitije pripisivano je Sv. Jovanu Damaskinu sve do 1859. godine, do dana kad je Edouard Laboulaye, u jednom članku u Journal des Débats najjasnijim argumentima dokazao da žitije pravoslavnog Sv. Joasafa, katoličkog Josafata, pretstavlja ustvari prepričani život Bude.

Pokazalo se da je roman u raznim verzijama, bilo u prozi: ili u stihovima, postojao u srednjevekovnim književnostima Grka, Slovena, Arapa, Jevreja, romanskih i germanskih naroda. Na zapadu je roman, u skraćenom obliku, stekao popularnost preko Zlatne legende (Legenda aurea).

Kod nas se poznavanje romana o Varlaamu i Joasafu može pratiti od 13. veka. Sv. Sava dobro je znao priču o Joasafu, carskom sinu koji je postao isposnik. Na studeničkim freskama iz 1209 godine, izrađenim za Savinog igumanovanja i njegovom brigom, nalazi se i lik mladog carevića Joasafa u bogatom odelu sa bisernim vencem na glavi. Varlaam i Joasaf slikaju se u crkvama velikih srpskih manastira skoro redovno: u Studenici (1209), u Mileševi (oko 1235), u Gračanici (1320-21), da ne nabrajam dalje. Iz toga se može zaključiti samo da su oba svetitelja bila popularna, verovatno zaslugom Svetog Save, kome je Joasaf mogao da posluži kao uzor.

Od srpskih pisaca Varlaama i Joasafa spominje prvi arhiepiskop Danilo, u životu kralja Milutina, u pasusu u kome se govori o izboru Nikodima za arhiepiskopa. Primeri iz slikarstva 13. i 14. veka i spomen kod Danila svedoče samo da su obe ličnosti po svojim delima bile dobro poznate.

Freska u Bogorodici Ljeviškoj ne odnosi se direktno na glavne junake romana; ona ilustruje jednu od priča koje su u roman umetnute, ali koje su često i same, odvojeno, prepisivane.

U romanu ima devet priča koje je Varlaam pričao Joasafu: priča o četiri kovčega (nju je iskoristio Šekspir u svom Mletačkom trgovcu), priča o slavuju, o inorogu, o tri druga, o mudrom kralju, o siromašnom ali zadovoljnom bračnom paru, o mladiću i smernoj devojci, priča o srniću i o snazi ženske ljubavi. Od navedenih priča jedna od najpopularnijih bila je priča o inorogu, koju je na svoj način obradio L. N. Tolstoj.

Ona ima uglavnom ovu sadržinu: neki čovek, bežeći od inoroga upadne u provaliju i srećom se zakači za jedno drvo; taman kad je pomislio da se spasao, primeti da drvo na kome stoji podgrizaju dva miša, jedan beo a drugi crn; pogledavši u dno provalije vide strašnog zmaja sa ogromnim ždrelom iz koga je izbijao plamen; u tim mukama on primeti da su mu ispod oslonca za noge iz stene iznikle četiri aspide; u najvećem očajanju desi mu se prijatno iznenađenje: sa grane drveta poče da kaplje med; i čovek zaboravi sve opasnosti i stade sa slašću da kupi kapljice meda.

Bogorodica Ljeviška, zapadna fasada, Prizren.

U priči se odmah daje i tumačenje. Prizor je slika ovozemaljskih slasti: inorog je personifikacija smrti, provalija je svet, a drvo je život — drvo koje stalno podgrizaju dva miša, personifikacije dana i noći — vremena; četiri aspide pretstavljaju četiri stihije od kojih je sastavljeno telo čovečije. Ždrelo pretstavlja vrata ada, a kapljice meda simvol su ovozemaljske slasti. Prepričani tekst uzeo sam iz šišatovačkog rukopisa, iz godine 1518, ali se on poklapa doslovno sa starijim očuvanim prepisima iz 14. veka; prema tome može se, bez ikakve rezerve, upotrebiti kao komentar za prizrensku fresku. Tekst priče poklapa se sa freskom u svim pojedinostima sem jedne. Onaj, čovek sa mačem na fresci je suvišan. Priča o inorogu vajana je i slikana u direktnoj vezi sa romanom ili, još češće, odvojeno kao simvol ništavila ovozemaljskih slasti. Reljefi na talijanskim crkvama, naprimer u baptisteriju u Parmi i kapeli Sv. Isidora u mletačkom Sv. Marku, nastali su po verziji priče kako je sačuvana u Gesta Romanorum, u tekstu koji je preveden i na staroslovenski pod istim naslovom kao „Rimskie djejanija“. Ova istočnjačka priča bila je i na Zapadu toliko poznata da se javlja i na predmetima umetničkog zanata.

Svetozar Radojčić,

istoričar umetnosti

Jedna scena iz romana o Varalaamu i Joasafu u crkvi  Bogorodice Ljeviške

(odlomak iz teksta objavljenog u Starinaru. n. s. 3-4 , Beograd, 1952-1953)

© Artis Center 2018