post

Artisova draguljarnica: Mirišljave ogrlice

U okviru januarskog svetlucanja mi još malo zavirujemo u raskošnu riznicu malih-velikih remek dela evropskih majstora umetničkih zanata. Ovog puta među češke duvače stakla i jednu neobičnu, skupocenu formu nakita – ogrlicu sa priveskom u obliku bočice za parfem!

Najstariji arheološki nalazi ukazuju da su Česi iz Bohemije znali tajnu duvanja stakla već sredinom 13. veka. Kada u epohi renesanse otkriju tehnologiju proizvodnje providnog stakla, tvrđeg i jednostavnijeg za obradu rezanjem, stvoriće instituciju kristala iz Bohemije čija slava ne jenjava do danas. Od finih čaša i najrazličitijih posuda, preko kristalnih lustera i suvenira, pa do skupocenih bočica za parfem u formi nakita, koje su predstavljale pravi modni hit u epohi art nuvoa!

Bočice za parfeme u formi priveska koji se na lancu nosi oko vrata – remek dela češke primenje umetnosti staklarstva i juvelirstva

Izdvojili smo nekoliko reprezentativnih primeraka dvostruko radoznali – kakvi su se mirisi unutra nalazili, tačnije šta su dame tog vremena preferirale među mirisnim esencijama, i kako li su izgledale toalete uz koje je nošen ovako raskošan nakit?

© Artis Center 2019
post

Velika otkrića: Monahinja koja je volela da liže slikarsku četkicu

Nikada nećemo saznati njeno ime. Verovatnoća da bude pronađena neka od knjiga koju je ukrašavala je podjednako mala. Ipak, činjenica da je svaki čas lickala fine četkice kakve su koristili srednjovekovni slikari rukopisanih knjiga, ali i da je upotrebljavala skupoceni lapis lazuli koji daje onu neprevaziđenu modro plavu boju znanu i kao Vizantijska plava, učinili su je čudesno važnom za spoznaju jednog nestalog, zagonetnog sveta srednjovekovnih žena unutar manastirskih zidina!

Kolaž: Sasvim levo – Pisarka (Marija Francuska), 14. vek, Nacionalna biblioteka Pariz, lapis lazuli (gore desno) i donja vilica monahinje-pisarke iz Dalhajma sa tragovima plave boje.

Nekoliko desetina sićušnih fragmenata ultra plave boje zaostale na zubnom plaku sredovečne monahinje iz Dalhajma (Nemačka), koja je živela između 1000. i 1200. godine, radikalno su uzdrmali predstavu o srednjovekovnoj produkciji knjiga u kojoj su muškarci-monasi glavni akteri. Stručnjaci sa Univreziteta Jork i Maks Plank Instituta su metodom Raman spektroskopije ispitali zemne ostatke ove neobične srednjovekovne dame i došli do zaključka da ona nije bila “samo” monahinja i neko koje možda pomagao u pisarnici, već da je reč o vrhunskom majstoru-ilustratoru srednjovekovnih rukopisa. Naime, lapis lazuli, skupoceni kamen dobavljan u srednjem veku iz Avganistana, poveravan je samo najiskusnijim manastirskim pisarima-ilustratorima, a anonimna srednjovekovna umetnica ga je tako često koristila za života da su stručnjaci na njenim zubima i vilicama otkrili gotovo 100 fragmenata boje koja se dobija iz ove dragocene sinteze lazurita, flogopita i pirita!

Bila je stara između 45-60 godina u trenutku smrti. Njeni zemni ostaci ukazuju na osobu koja nikada nije bila izložena teškom fizičkom radu, niti nekoj ozbiljnijoj bolesti. Slika i prilika prave srednjovekovne intelektualke – obrazovane, talentovane žene. Istovremeno najneposredniji “dokaz” da se prepisivanjem i ukrašavanjem skupocenih manuskripta u prošlosti nisu bavili isključivo muškarci kako se to obično veruje.

Srednjovekovna pisarka, minijatura iz jednog nemačkog rukopisa, 14. vek

Otkud tolika strast prema lizanju četkica?

Stručnjaci za srednjovekovne rukopise kažu da to nije neobično – naime stalno vlaženje četkice jezikom čini da ona postane tananija i samim tim preciznija u oslikavanju finih detalja. Praksa tipična za majstora od zanata ili navika jedne anonimne umetnici zahvaljujući kojoj mi hiljadu godina kasnije dobijamo još jednu važnu sliku o ženama u prošlosti.

Ozbiljnija, naučna priča o ovom otkriću može se pročitati na stranicama naučnog časopisa Science Advances u tekstu pod naslovom Medieval women’s early involvement in manuscript production suggested by lapis lazuli identification in dental calculus

© Artis Center 2019
post

Artisova draguljarnica: Oko ljubavnika – nakit zaljubljenih

Praznično svetlucanje postane posebno zanimljivo kad mu se doda malo misterije, a nama je za oko danas zapala čista egzotika u vrhunskoj slikarsko-juvelirskoj obradi!

“Oko ljubavnika” predstavlja jednu od najneobičnijih formi nakita u istoriji juvelirstva.

Reč je o nakitu neobičnog imena – “Oči ljubavnika” (Lover’s eyes), koji je tokom 18. i ranog 19. veka bio apsolutni hit među evropskim, a pre svega engleskim plemstvom i dobrostojećim građanstvom. Oko naslikano akvarel tehnikom na slonovači, a potom “upakovano” u izabrane dragulje, poklanjano je najčešće u formi broša voljenoj osobi. Naslikano oko je odgovaralo oku darodavca, a u prvo vreme su ga darivane osobe nosile vrlo diskretno, više kao ljubavnu amajliju nego kao dragocenost kojom se njen imalac pomalo razmeće.

Nekoliko izuzetnih primera neobičnog, ekstravagantnog nakita poznatog kao “Oči ljubavnika” u formi broša, 18-19. vek.

Kažu da je ovu praksu započeo budući kralj Džordž IV (1762-1830) u vreme kada je kao buntovni princ od Velsa bio rešen da oženi udovicu, katolkinju Mariju Ficherbert. U znak ljubavi poslao joj je “Oko ljubavnika”, odnosno svoje naslikano oko u formi skupocenog broša. Na tragu prinčevskog dara nastaje prava pomama za ovim neobičnim nakitom, koji po inerciji priziva promišljanje o orijentalnim talismanima protiv uroka u obliku oka, ali i ona o baroknoj ikonografiji u okviru koje surećemo takozvano Nedremano oko, odnosno oko Božje, u sasvim drugačijem kontekstu. Da li ovi motivi imaju bilo kakvog uticaja na nastanak jedne vrlo specifične, izrazito intimne, pa može se reći i ekscentrične vrste nakita, teško je sa sigurnošću reći. Iako Englezi vole da naglase da je ovaj dizajn njihov izum brojne indicije ukazuju da je u Francuskoj u prvoj polovini 18. veka postojala praksa oslikavanja oka bliske osobe na medaljonima (u koje se pride dodavao pramen kose iste ličnosti), ali i ukrasnim iglama, narukvicama i prstenju.

Slikane na slonovači i ukrašene skupocenim dragim kamenjem ili biserom, “Oči ljubavnika” su prava mala remek dela primenjene umetnosti.

Zašto samo oko? Zašto ne čitav lik?

Pojedini istraživači smatraju da je razlog slikanja samo oka upravo činjenica da je reč o oku ljubavnika, odnosno ona situacija koja zahteva veliku diskreciju. U takvim okolnostima vlasnik ovakvog komada nakita je znao o kome je reč, ali ne i druge osobe iz njegove/njene okoline. Prava ljubavna afera u skupocenom materijalu uz važanu umetničku intervenciju, jer svako “Oko ljubavnika” je unikat. Ne postoje dva ista!

Najveća zagonetka naposletku ostaju ličnosti čije je oko predstavljeno, jer veliki deo ovih medaljona nema nikakav potpis, čak ni inicijale, odnosno dobro čuva identitet naslikane osobe. Svetlucavo i provokativno potpuno!

Na slikama Fatime Ronkvilo “Oči ljubavnika” se cesto nalaze na izmaštanim, zagonetnim portretima Kupidona i dece.

Oči ljubavnika su inspirisali američku slikarku filipinskog porekla Fatimu Ronkvilo (1976) da naslika seriju  imaginarnih portreta na kojima se ovaj ekstravagantni nakit pojavljuje kao zanimljiv ikonografski detalj. Predstavnica slikarstva fantastike, ova samouka umetnica, rado se igra temama iz klasičnog evropskog slikarstva dodajući im sopstvene, neobične narative. “Oči ljubavnika” u kombinaciji sa drugim zanimljivm detaljima tako postaju simboli iza kojih se kriju zagonetne priče.

Tamara Ognjević,

istoričarka umetnosti i književnica

© Artis Center 2019