post

Bogorodica Filermska: Trag božanske suze

Predanje kazuje da je ikona Bogorodice Filermske, velike svetinje Malteškog viteškog reda Sv. Jovana Jerusalimskog, najstarija sačuvana slika majke Hristove na svetu. Posebnu draž, dah gotovo nestvarne istorijske avanture ovoj religioznoj slici, koja se smatra i čudotvornom, počituje legenda koja tvrdi da ju je naslikao sveti apostol i jevanđelista Luka prema živom modelu, odnosno s blagoslovom same Bogorodice. Kako je apostol Luka, daroviti grčki lekar sa profinjenim smislom za pisanje i slikanje, zapravo jedini od četvorice jevanđelista koji nije sreo Hrista, jer se njegovim učenicima priključio tek nakon događaja na Golgoti, lik žene neodređenih godina iz čijih očiju, ali i čitavog izraza potresno zrači otmena tuga u celini odgovara onom duševnom stanju i raspoloženju u kome je autor najstarije i najzagonetnije ikone na svetu mogao zateći Mati Božiju.


Ikona Bogorodice Filermske, Plava kapela, Cetinje. Foto@Lazar Pejović

Nadalje, jedna verzija predanje tvrdi da je ova ikona nakon boravka u pustinji, među Nazarenima, preko Jerusalima i Antiohije stigla do pridvorne crkve Vlaherenske palate, rezidencije vizantijskih careva u Carigradu, te da je prilikom prvog pada Carigrada 1204, u velikoj krstaškoj pohari, kao plen pripala vitezovima reda Svetog Jovana Jerusalimskog. Sa njima je, navodno, ponovo stigla u Svetu zemlju, a zatim na Kipar, Rodos i konačno Maltu.

Romansirana povest Malteškog viteškog reda, s druge strane, svedoči da je u pitanju sveta slika koju su Jovanovci zatekli prilikom svog dolaska na Rodos oko 1306-9. godine, a koja je navodno sama doplovila morem iz Svete zemlje kao uteha življu ovog ostrva, koje je često bilo poprište ratova, osvajanja i krvoprolića. Jovanovci su je tada, kako kazuje legenda, prihvatili kao svoju zaštitnicu, a sa težnjom stvaranja sopstvene-krstaške države ona zaista postaje svojevrsna svetinja-znamenje velikog magistra kao vladara, odnosno vitezova kao njenih podanika, pa se često sreće i pod imenom Viteška Madona.

Kad su Jovanovci 1484. godine od turskog sultana Bajazita II dobili na dar deo ruke Svetog Jovana Krstitelja, a od Ludviga XII, početkom 16. veka, česticu Časnog krsta na kome je razapet Isus Hristos, ustanovljene su najveće svetinje ovog krstaškog viteškog reda. Sveti predmeti bez kojih je svaka funkcija reda – od iniciranja viteškog statusa do izbora i postavljenja velikog magistra – praktično lišena višeg, spiritualnog smisla i neposrednog, božanskog blagoslova.

Opsada Rodosa 1480, Giljermo Kaorsin, Gestorum Rhodiae commentarii,MS lat. 6067, Nacionalna biblioteka, Pariz

Burni usud verskih ratova čiji su inicijatori i nosioci bili upravo „oslobodioci“ Svetog Groba i Svete zemlje, odnosno krstaši svih redova, pa i Jovanovci, rezultiraće žestokom odmazdom nad ovim vitezovima, a u prvom redu onu ojačalih Turaka, kad god je za to postojala prilika. Prva opsada Rodosa odigrala se 1480, a istorija Malteškog viteškog reda izrekom kaže da je i tada baš kao i tokom pretnje od turske invazije 1513, odnosno opasde 1522, Filermska ikona nošena oko zidina koje su se kupale u krvi. Čudotvorni lik zaštitio je Jovanovce u njihovom staništu na legendarnom ostrvu zmija, tački sa koje je antički Kolos posmatrao Mediteran. Međutim, Sulejmanu Veličanstvenom i njegovoj armadi koja je 1524. godine uz muziku zauzimala moćno krstaško utvrđenje na Rodosu, istovremeno ubijajući protivnike i proslavljajući rođenje sultanovog sina prvenca, nije moglo da se suprotstavi nikakvo čudo. Tako su Jovanovci bili prinuđeni da zajedno sa svojim svetinjama napuste ostrvo zauvek. Preživeli vitezovi su otplovili u pravcu bliskog italijanskog kopna gde će se zadržati sve do 1532. godine kada će se ustoličiti na ostrvu Malti, sedištu svoje nove države po kojoj i danas nose ime – Malteški vitezovi.

Stepan Ščuki, Pavle I od Rusije, 1797, Tretjakovska galerija, Moskva. Foto@Wikimedia

Padom Malte pod Napoleonovu upravu 1789. godine, verujući da će im ruski imperator Pavla I Romanov pomoći da povrate svoje uzurpirane posede, u Rusiju izbegli Jovanovci 3. avgusta 1799. poklanjaju pravoslavnom suverenu svoje najveće svetinje. Ruski car je dao da se postojeći okov ili srebrna riza kako je nazivaju istoričari Malteškog viteškog reda, zamene daleko skupocenijim zlatnim ukrašenim dijamantima, rubinima i plavim safirima. Druge dve Malteške svetinje koje je imperator primio na dar zajedno sa Filermskom ikonom tokom svečanog ceremonijala kada je od strane grupe vitezova i velikog magistra Ferdinanda von Hompeša, proglašen zaštitnikom reda i novim velikim magistrom, dobile su raskošne kutije urađene od istog materijala i u istom stilu. Svi predmeti, a prema stručnoj analizi koju je pokojni dr Ljudevit Berić, minerolog iz Zagreba, obavio na Cetinju 1978. godine, nose identičan žig odgovarajuće carske radionice čije poreklo do sada nije istraživano.

Svetinje, „odevene“ u novo ruho, smeštene su u Carsko selo-Gatčino nadomak Sankt Petersburga gde su čuvane sve do 1920. godine. Upravo zahvaljujući carevoj odluci da ne drži ove dragocene relikvije u Zimskom dvorcu u Petersburgu, one su izbegle skrnavljenje, a možda i potpuno uništenja u burnim danim Oktobarske revolucije. Iz Gatčina su Malteške svetinje tajno prenete u Estoniju i predate jednom od malobrojnih preživelih članova porodice Romanov, carici-majci Mariji Fjodorovnoj. Jedno vreme su čuvane u vili „Vidor“, caričinoj privatnoj rezidenciji u Kopenhagenu, a da bi nakon njene smrti, odlukom Ruske crkve van Rusije, a najverovatnije u znak blagodarnosti Srbima koji su nakon oktobarske revolucije pružili u svojoj zemlji utočište hiljadama prebeglih Rusa, tri svetinje bile poverene na čuvanje 1932. godine vladajućem domu Karađorđevića i smeštene u pridvornu kapelu Belog dvora na Dedinju.

Pronalaženje Malteških svetinja u Ostrogu 1952. godine, materijal MUP-a Crne Gore; izgled ikone u vreme kada je predata kralju Aleksandr I Karađorđeviću. Foto-dokumentacija Artis centra.

Izbijanjem Drugog svetskog rata Malteške svetinje stižu sa kraljem Petrom II Karađorđevićem i njegovom pratnjom u manastir Ostrog gde su predate na staranje blaženopočivšem patrijarhu Gavrilu Dožiću, koji se u vreme sloma Kraljevine Jugoslavije i sam našao u staništu Sv. Vasilija Ostroškog. Mladi kralj je sa Kapinog Polja kraj Nikšića, neposredno po Cvetima 1941. zauvek napustio zemlju kojom je tako kratko vladao, a odmah po njegovom odlasku stigli su Nemci i uhapsili patrijarha Dožića. Svetinje, kao i neprocenjivu količinu novca, zlata i drugih dragocenih predmeta, zaostalih za kraljem, dvorom, patrijarhom i državnom blagajnom, tokom čitave okupacije je sakrivao iguman ostroški Leontije Mitrović. Filermska ikona je tako od 1941, pa sve do 18. septembra 1952. godine, kada je zajedno sa druge dve relikvije Jovanovaca zaplenjena od strane crnogorske Udbe, počivala na sigurnom, u podu igumanske kelije u Ostrogu.

Nakon što je snimljena osam milimetarskom kamerom tih dana kada su nove vlasti, a po prethodno pristigloj dojavi, vršile premetačinu ostroških crkava i konaka, ikona je u narednih četvrt veka, kao u nekom fantastičnom romanu, tihovala zaključana u policijskim sefovima. U tom periodu sa njenog zlatog okova je ukraden središnji, plavi safir, na čije mesto je umetnuta ženska briljantska minđuša sa tzv. ruskom kopčom. Iako su pojedinci pokušavali da spekulišu kako je kamen nestao u vreme kada je ikona bila u manastiru, i pomenuti snimak kamerom, a posebno Izveštaj komisije za procenu ovih vrednosti, čije faksimile kao ekskluzivan dokument sadrži ova studija, jasno ukazuju da je kamen bio na ikoni u momentu policijske zaplene.

Centralni plavi safir zamenjen jevftinom minđušom, detalj Filermske ikone, deralj. Foto@Lazar Pejović

Tek 20. januara 1978, kada su neki novi vetrovi dunuli preko Balkana, Verska komisija Socijalističke Republike Crne Gore, donela je odluku da na diskretan način otvori policijske sefove i svetinje učini dostupne javnosti, predajući ruku svetog Jovana i česticu Časnog krsta Cetinjskom manastiru, a ikonu Bogorodice Filermske Muzejima na Cetinju. Vest da su pronađene Malteške svetinje, za koje se više od pola veka verovale da su trajno izgubljene u ratnom vihoru, dobila je efekat svetske senzacije, a maleno Cetinje postalo je poprište zbivanja koja će ga trajno prodrmati iz učmalosti duge gotovo stotinu godina.

(Odlomak iz zbirke studija i eseja “Pigmenti i zlato” Tamare Ognjević, koja se nalazi u pripremi za štampu)

Tamara Ognjević,

istoričarka umetnosti i pisac, 

Artis Center

© Artis Center 2020

post

Prateći programi izložbe “Kneginja Jelisaveta-Dugo putovanje kući” u oktobru

U oktobru u okviru izložbe Kneginja Jelisaveta Karadjordjević – Dugo putovanje kući zanimljiva predavanja, video projekcije i razgovori!

O Demidovima kao kolekcionarima predavanje će održati Aleksandar Tiso Demidov

SUBOTA, 5. OKTOBAR, 11 ČASOVA: ALEKSANDAR TISO DEMIDOV, POSLEDNJA VELIKA AUKCIJA KOLEKCIJE DEMIDOV – PREDAVANJE NA ENGLESKOM JEZIKU UZ KONSEKUTIVNI PREVOD NA SRPSKI

Ugledan bankar, istraživač i filantrop, Aleksandar Tiso Demidov, već decenijama istražuje kolekcionarske aktivnosti svojih predaka, jedne od najbogatijih porodica imperijalne Rusije, nosilaca italijanske titule prinčeva od San Donata – Demidovih. Nekada druga porodica po bogatstvu u carskoj Rusiji, Demidovi su bili izuzetni poznavaoci umetnosti i strasni kolekcionari. Ovu strast nasledio je i sin Aurore Pavlovne Demidove, knez Pavle Karađorđević, osnivač prve Galerije moderne umetnosti na Balkanu i Muzeja kneza Pavla. Njegovi preci – pradeda Anatol Nikolajevič Demidov i deda Pavle Pavlovič Demidov, raspolagali su izuzetnim kolekcijama slika Rembranta, Ticijana, Van Stina, Van Dajka, Delakroa i drugih čuvenih majstora evropskog slikarstva, koje su ovi plemići izlagali u svojim palatama u firentinskom San Donatu i Pratolinu nadomak Firence.

  • * * * * * * * * 

O skupocenoj kolekciji nakita velike vojvotkinje Marije Pavlovne od Rusije, prabake kneginje Jelisavete, i peterburškim zlatarima govoriće msr Tamara Ognjević

SUBOTA, 12. OKTOBAR, 13 ČASOVA: MSR TAMARA OGNJEVIĆ, DRAGULJI VELIKE VOJVOTKINJE MARIJE PAVLOVNE OD RUSIJE I CARSKI ZLATARI PETERSBURGA, PREDAVANJE

Velika vojvotkinja Marija Pavlovna od Rusije, supruga carevog brata velikog vojvode Vladimira, i prababa kneginje Jelisavete, jedna je od najzanimljivijih ličnosti evropske istorije poznog 19. veka. Istovremeno ona je i vlasnica najveće kolekcije nakita u domu Romanovih, kompetitivna, ambiciozna plemkinja rafiniranog ukusa. Za nju rade čuveni zlatari poput Faberžea, Bolina, Bušerona, Kartijea … priča o njenoj kolekciji dragulja, baš kao i sudbine te kolekcije, pruža jedinstven uvid u estetiku jedne epohe i majstore koji su je oblikovali. Istovremeno ona je i metafora uspona i pada monarhija, refleks podjednako i političke i umetničke klime u stoleću velikih promena.

  • * * * * * * * * 
  • Kneginja Jelisaveta i Mira Adanja-Polak. Iz foto-dokumentacije Mire Adanje-Polak.

  • ČETVRTAK, 17. OKTOBAR, 18 ČASOVA: MIRA ADANJA-POLAK, KNEGINJA JELISAVETA-ONO ŠTO NISTE VIDELI, VIDEO PROJEKCIJA I RAZGOVOR
  • Ugledna novinarka i televizijski autor, Mira Adanja-Polak, i kneginja Jelisaveta se poznaju i sarađuju duže od tri decenije. Ako možemo reći da postoji osoba koja je kamerom i reči zabeležila povratak kući Jelisavete Karađorđević, ali i čitav niz nepoznatih ili manje poznatih detalja iz istorije porodice kneza Pavla Karađorđevića, onda je to nesumnjivo Mira Adanja-Polak. U emisijama „Ekskluzivno“ Mire Adanja-Polak veći deo ovog istorijski kapitalno značajnog materijala publika je imala prilike da vidi. Dokumentarne zapise čije ćete najznačajnije delove videti radjeni su u dužim periodima istraživanja i nose zanimljiva sećanja na ono kako su i kada zabeleženi i zato predstavljaju važna svedočanstva koja dopunjavaju sliku o životnom opusu Jelisavete Karađorđevic tokom poslednje tri decenije.Tim povodom imamo izuzetnu čast da najavimo gostovanje Mire Adanje-Polak u okviru pratećih programa izložbe o zaostavštini kneginje Jelisavete, tokom kojeg ćemo kroz razgovor Mire Adanje-Polak i Jelisavete Karađorđevic, kroz njihova sećanja, biti u prilici da o kneginji saznamo više.
  • * * * * * * * * 
  • O muzeju kneza Pavla će govoriti prof. dr Irina Subotić

SUBOTA , 19. OKTOBAR, 13 ČASOVA: PROF. DR IRINA SUBOTIĆ, MUZEJ I KOLEKCIONARSTVO KNEZA PAVLA, PREDAVANJE

Muzej kneza Pavla osnovan je 1934. godine spajanjem Muzeja savremene umetnosti sa Istorijsko-umetničkim muzejom, kako se tada nazivao Narodni muzej. Odmah je postao institucija od najvećeg značaja ne samo u oblasti kulture već i kao zastupnik evropskih ideja i vrednosti za koje se Jugoslavija zalagala u vreme kada je knez Pavle bio jedan od regenata. Knez Pavle je od svojih ranih godina bio zaljubljenik u umetnost, kasnije ju je izučavao i postao prefinjen kolekcionar i velikodušan darodavac, što je doprinelo da i Muzej njegovog imena dođe do izvanrednih umetničkih dela koja su i danas ponos Narodnog muzeja u Beogradu.

  • * * * * * * * * 
  • O pretkinjama kneza Pavla govoriće dr Dušica Bojić

SREDA, 23. OKTOBAR, 17 ČASOVA: DR DUŠICA BOJIĆ, SRPSKI ŽENSKI RODOSLOV KNEZA PAVLA, PREDAVANJE

U senci dominantnih, politički angažovanih muževa i sinova one su često gotovo nepoznate najširoj kulturnoj javnosti. U svakodnevici, kao stub svakog patrijarhalnog doma, one jesu ona dominantna snaga koja taj dom oblikuje i održava, značajno utičući na vaspitanje i ambicije svog potomstva. Otuda povest o ženama doma Petrovića, Milovanovića, Nenadovića i Karadjordjevića – ženskih pretkinja kneza Pavla, predstavlja neispričanu, a izuzetno značajnu priču iz političke i kulturne istorije jedne dinastije i jednog naroda na razmeđi dva burna veka.

  • * * * * * * * * 

DRUŽENJE SA KNEGINJOM JELISAVETOM SVAKE SREDE OD 17 ČASOVA

STRUČNO TUMAČENJE IZLOŽBE SVAKE NEDELJE OD 12:30 ČASOVA, MSR TAMARA OGNJEVIĆ, AUTOR IZLOŽBE

PRIJAVE OBAVEZNE SAMO ZA GRUPE VEĆE OD 10 OSOBA NA MEJL office@artiscenter.com

Svi programi se odvijaju po ceni redovne muzejske ulaznice od 200 RSD, odnosno 100 RSD za penzionere!

@Artis Center 2019

post

Kneginja Jelisaveta – Dugo putovanje kući

Izložba Kneginja Jelisaveta – Dugo putovanje kući svojevrsni je omaž kneginji Jelisaveti Karađorđević, kćeri kneza Pavla i kneginje Olge, jedinoj devojčici i poslednjem članu vladarskog doma Karađorđevića rođenom u Kraljevini Jugoslaviji 1936, nekoliko godina uoči progona dinastije iz zemlje. Realizuje se u saradnji Istorijskog muzeja Srbije i Artis centra u sklopu projekta Genaologije starih srpskih porodica čiji je autor dr Dušica Bojić. Izložba pripoveda o životu i radu kneginje Jelisavete, ali i ukazuje na poreklo ove ugledne pripadnice kraljevske porodice, humaniste, filantropa i prve ličnosti iz porodice Karađorđević koja se vratila na tlo bivše Jugoslavije 1987. godine, posle višedecenijskog progona.

P.N.Ovčinikov, Ikona kneza Pavla, Petersburg 1893. Zaostavština kneginje Jelisavete Karadjordjević. Foto @Artis Center

Cilj izložbe je da osvetli jednu istorijsku ličnost, rođenu u kraljevskom domu, koju su nepredvidivi sticaj društveno-političkih okolnosti i lične osobine naveli da pređe put od kneginje do građanke, od aristokratkinje povlašćene rođenjem, do savremene žene koja oblikuje svoj novi status i angažovanje. Utemeljena, s jedne strane, na istraživanjima kneginjine lične zaostavštine (slike, fotografije, prepiska, knjige, arhivska građa, predmeti likovne i primenjene umetnosti, kao i umetničkih zanata) i na sveobuhvatnom uvidu u istorijsku i umetničku građu vezanu za kneginju Jelisavetu i njenu porodicu, a sa druge na kreativnom potencijalu kako same kneginje koja godinama unazad piše, slika i fotografiše, tako i na delima savremenih dizajnera, inspirisanih kneginjom Jelisavetom, izložba predstavlja jedinstvenu sintezu dokumetanrnog i kreativnog, istorijskog i savremenog.

Skicen blokovi princa Nikole od Grčke i Danske, rani 20. vek. Zaostavština kneginje Jelisavete Karadjordjević. Foto@ Artis Center

Postavka izložbe, čiji je autor Tamara Ognjević, obuhvata dve celine uporedo predstavljene unutar jedinstvenog prostora galerije Istorijskog muzeja Srbije. Zamišljena kao simulakrum koji sugeriše prostor kneginjinog stana u Beogradu, postavka sublimira javni i privatni aspekt života Jelisavete Karađorđević, prikazujući kako njenu biografiju u hronološkom nizu, tako i priču o njenom poreklu i precima kontekstualizovane u odgovarajućim mikro-celinama. Tako će publika biti u prilici da istovremeno vidi ekskluzivne predmete i dokumente kakvi su recimo dnevnici kneginje Olge Karađorđević, lepeza velike kneginje Elene Vladimirovne Romanove, kneginjine bake po majci, „Tomas Gud“ porcelanski servis Marije Pavlovne Demidove, tetke kneza Pavla, pismo koje je čuveni francuski slikar Ežen Delakroa uputio princezinom pradedi Anatolu Demidovu, princu od San Donata, Faberžeovu malu svesku sa nacrtima nakita kneginjine prababe Marije Pavlovne Vladimirovne od Rusije, pisma kneginjice Kleopatre Karađorđević, Jelisavetine bake, upućena njenim roditeljima knezu Aleksandru i kneginji Persidi, zastavu kneza Pavla, koja se nalazila u kapeli Svetog Đorđa u Oksfordu u kome je studirao, ali i ličnu garderobu i aksesoar kneginje Jelisavete, njene originalne crteže i knjige za decu, fotografije čuvenih svetskih modnih fotografa kakvi su Ričard Avedon, Sesil Biton i Ormond Đilji, ali i domaćih majstora fotografije poput Željka Sinobada, Nenada Marjanovića, Nebojše Babića i Ala Šimona, koji su beležili kneginjine brojne aktivnosti nakon povratka u Srbiju.

Ser Sesil Biton, Kneginja Olga Karadjordjević sa Bušeron tjarom od žutih dijamanata koju je kao venčani dar dobila od tetke kneza Pavla, Marije Pavlovne Demidove, princeze od San Donata, London 1939. Zaostavština kneginje Jelisavete Karadjordjević. Foto @Artis Center

Približno dvesta eksponata iz kneginjine lične zaostavštine, koji do sada nisu istraživani, publikovani i prezentirani, i nekoliko pozajmica iz domaćih muzejskih zbirki (Narodni muzej u Beogradu, Galerija Matice srpske) predstavljaju po tipu, materijalu i poreklu izuzetno kompleksnu građu koju je trebalo saobraziti na način koji će biti jednostavan za kretanje i razumevanje. U tom cilju je izložba dobila i zanimljivu digitalnu animaciju u produkciji Fakulteta dramskih umetnosti u Beogradu, a pored stalnog stručnog tumačenja postavke planiran je i čitav niz pratećih sadržaja (predavanja, paneli, koncert, video prezentacije, promocije, radionice) zasnovanih na standradima moderne muzeologije. Posebna draž ovog projekta nesumnjivo počiva na činjenici da je u fokusu izložbe živa istorijska ličnost s kojom će publika imati neposrednu interakciju, te samim tim i izložba sa svim pratećim sadržajima predstavlja autentičnu etapu u biografiji kneginje Jelisavete.

Servis od porcelana sa zlatnim aplikacijama i grbom Demidovih. Nekada je pripadao Mariji Pavlovnoj Demidovoj, princezi Abamalek-Lazarev, tetki kneza Pavla. Thomas Good & Co, London 1896. Zaostavština kneginje Jelisavete Karadjordjević. Foto@Artis Center

Izložba u čijoj realizaciji je učestvovao veliki, multidisciplinarni tim, biće dostupna publici sve do 14. novembra tekuće godine. Prati je čitav niz programa – predavanja, radionica, okruglih stolova i stručnih vođenja o kojima ćemo blagovremeno obavestiti javnost.

Pisma kneza Pavla kneginji Olgi i njegov pribor za pisanje. Zaostavština kneginje Jelisavete Karadjordjević. Foto@Artis Center

@Artis Center 2019