post

Bogorodica Mileševska: Lepota koja ne bledi

Zasenjena slavom daleko poznatijeg Belog Anđela i portretom Svetog Save za koji se opravdano veruje da je nastao prema živom modelu, Bogorodica Mileševska, kako smo je spontano nazvali, nesumnjivo je jedna od najlepših predstava Majke Hristove u celokupnom nasleđu srpskog srednjovekovnog slikarstva. Naslikana u prvoj polovini 13. veka u zadužbini kralja Vladislava Nemanjića (1234-1243), sina Stefana Prvovenčanog i sinovca Save Nemanjića, u sceni Blagovesti, odnosno u času kad joj Arhanđeo Gavrilo saopštava da će na svet doneti Sina Božijeg, ova čudesno lepa Marija je na mnogo načina zanimljiva. Od vanredno ljupkog, gotovo portretski živog lika mlade žene sa neobičnom, sivkasto srebrnastom pokrivkom za glavu, koja na prvi pogled deluje kao seda kosa, pa do vretena u desnoj i forme koja neobično podseća na crveni cvet (?) u levoj, uzdignutoj ruci, ova eterična slika kao magnet privlači oči posmatrača i izaziva istoričara umetnosti-ikonografa.

Bogorodica Mileševska, naslikana u sceni Blagovesti u prvoj polovini 13. veka, u zadužbini kralja Vladislava Nemanjića u Manstiru Mileševa, jedna je od najlepših srpskih srednjovekovnih fresaka.

Podelili smo je prvi put na društvenim mrežama Sabor Presvete Bogorodice 8. janura 2019, praznik koji uvek pada na drugi dan pravoslavnog Božića, istovremeno se nadajući da će i ova, kao i brojne druge freske širom srpskih manastira doživeti neuporedivo bolju konzervaciju i odgovarajuću restuaraciju. Jer sumnje nema – u pitanju je vrhunsko umetničko ostvarenje, delo iste one anonimne ruke koja je tako živo naslikala Belog Anđela i Svetog Savu u Crkvi Vaznesenja Hristovog u Mileševi između 1222-1228.

Zasenjena slavom neuporedivo poznatijeg mileševskog Belog Anđela, ova izuzetna freska često promakne oku posmatrača.

Pesnik Svetislav Mandić inspirisan ovom izuzetnom freskom napisao je jednu od najlepših pesama novije srpske poezije.

RAŠKI SLIKAR

Pred crkvu i reku stanem, pa zaćutim,
i mislim,
da l’ umre mlad taj čovek, ko Đorđone,
il’ prastar kao Ticijan?

Možda ga zavolela Nemanjićka, visoka i mlada,
obesna i mudra, poput očeva,
i rekla mu jedne noći borove
poneko divno slovo ljubve, velmoško.

I posle on pretočio njene oči, i ruke,
u Borogodičin lik,
nežan, i pomalo ljubičast, i kao prolećan,
pa se jednoj ljudskoj ljubavi
klanjali starovlaški čobani
i časni jereji zlatnih odeždi.

A on dugo nosio
carskim putevima od Ibra do Soluna
jedan mili lik, ko amajliju.

Sad, kad sve je prah, i sve je tako sveto,
pred crkvu i reku stanem, pa zaćutim,
i mislim
da l’ umre mlad taj čovek, ko Đorđone,
il’ star i grešan
kao Ticijan?

© Artis Center 2019
post

Artis na 12. Kongresu Evropskog Instituta za gastronomiju u Turu

Evropski institut za gastronomiju (IEHCA) jedan je od vodećih istraživačkih centara u Evropi kada je reč o istoriji hrane, kulturi obedovanja i gastronomskom nasleđu. Sa sedištem u Turu, istorijskom centru Doline Loare, IEHCA okuplja svetske stručnjake kada je reč o gastronomiji. Pored Univerziteta u Turu, kao svoje primarne institucionalne baze, IEHCA raspolaže posebno opremljenim centrom u Vili Rable u Turu, koji je i svojevrsna laboratorija, izložbeni porstor, arhiv i kongresni prostor. U Vili Rable se održavaju najrazličitija predavanja, sprovode eksperimenti, organizuju sajmovi, seminari i konferencije.

Grad Tur, smešten u čarobnoj dolini Loare, sedište je Evropskog Instituta za gastronomiju (IEHCA)

IEHCA je i jedan od pokretača zaštite Obroka Francuza, kao prvog elementa gastronomskog nasleđa upisanog na UNESCO-vu Reprezentativnu listu nematerijalnog nasleđa 2010. godine. Svake godine izdvaja posebna sredstva za istraživačke programe, priređuje gastronomske radionice, publikuje različita izdanja i organizuje prestižne naučne skupove.

Tamara Ognjević je prvi istraživača iz Srbije koji će na 12. Međunarodnom kongresu u Turu govoriti o našem gastronomskom nasleđu

Ovog novembra, tačnije u periodu od 15-17.11, Artis centar ima privilegiju da učestvuje na 12. Kongresu IEHCA u Turu. Tema je “”Hrana kao kulturno nasleđe: pitanja, procesi i perspektive” sa posebnim akcentom na gastronomskom nasleđu upisanom na UNESCO-vu Reprezentativnu listu nematerijalnog kulturnog nasleđa. Naša direktorka, istoričarka umetnosti i gastroheritolog, msr Tamara Ognjević, u Tur odlazi sa radom “Krsna Slava i srpska žena – Emancipacija kao izazov tradicionalnim gastronomskim obrascima”. Rad je nastao u okviru Artisovog projekta “Poslastičarnica” u saradnji s Narodnim muzejom Kruševac, i deo je šireg istraživanja vezanog za modele upravljanja gastronomskim nasleđem.

Vila Rable, posebna kompleks pri Univerzitetu u Turu, jedinstveni je gastronomski prostor – Tamara Ognjević će upravo u ovom hramu gastronomske učenosti govoriti o srpskom gastronomskom nasleđu 17. novembra.

Tamara Ognjević je prvi istraživač srpskog gastronomskog nasleđa koji je dobio priliku da prezentira ovaj vid domaćeg nematerijalnog nasleđa u evropskoj prestonici gastronomije – Francuskoj. Izuzetno smo ponosni na tu činjenicu, a krajem novembra ćemo delove ovog zanimljivog rada publikovati na stranama Artis magazina.

Kompletan program 12. Međunarodnog kongresa u Turu možete preuzeti OVDE

© Artis Center 2018

post

Crkva Ružica i Kapela Svete Petke: Izmedju legende i čuda

Kapela Svete Petke, sagrađena 1937. prema projektu arhitekte Momira Korunovića, i pogled na Dunav. Foto@Tamara Ognjević

Romantična legenda pripoveda da je znameniti megdandžija Bogdan Jakšić, sin vojvode Jakše, imao tri sestre – Ružicu, Maricu i Cvetu. Ove pobožne plemkinje su navodno na Beogradskoj tvrđavi, početkom 15. veka, podigle tri crkve, nadomak neosvojive Jakšića kule, koja je i danas jedna od najzanimljivijih, rekonstruisanih srednjovekovnih građevina na Kalemegdanu. Crkve su ponele imena sestara, ali je među njima pretrajala samo ona ispod Zindan kapije, nadomak Dizdareve kule – Ružica. Iako istorijski dokumenti ne čuvaju sećanje na Jakšićeve kćeri, niti se iz njih može saznati da li je na Beogradskoj tvrđavi pre 19. veka postojala crkva Ružica, sasvim je sigurno da je ova romantična, u bršljan obrasla bogomolja, bez preterivanja jedinstvena među crkvenim građevinama širom sveta.

Crkva Ružica, prvi put obnovljena u vreme kneza Mihaila nakon 1867, a potom nakon Prvog Svetskog rata na inicijativu kralja Aleksandra I Karađorđevića. Foto@Tamara Ognjević

Konstantin Filozof beleži da je u vreme despota Stefana Lazarevića u beogradskom donjem gradu postojala mitropolijska crkva Uspenja Presvete Bogorodice. Ovu crkvu sagradio je krajem 13. veka kralj Dragutin Nemanjić. Pozniji izvori obaveštavaju da su u njoj čuvane takve relikvije kao što su mošti svete carice Teofano i Čudotvorna ikona Bogorodice Beogradske. I mitropolijska crkva, kao i drugi hrišćanski hramovi, pretvorena je u džamiju nakon pada Beograda 1521. godine. Nijedan istorijski izvor ne pominje srednjovekovnu crkvu Ružicu u podgrađu Beogradske tvrđave. O njoj pripoveda jedino anonimni narodni pevač u epskim pesmama Ženidba Todora Jakšića i Deoba Jakšića.

Ostaci srednjovekovne Beogradske mitropolije u donjem gradu Beogradske tvrdjave. Foto@Tamara Ognjević

Na prostoru na kome sa danas nalazi hram Rođenja Presvete Bogorodice na Kalemegdanu nekada je bila zgrada barutnog magacina, jedna od tri koje su, prema projektima Nikole Doksata de Moreza, podigli početkom 18. veka Austrijanci. Ovaj objekat pretvoren je već u proleće 1867, vrlo brzo pošto je knez Mihailo preuzeo ključeve Beogradske tvrđave od Turaka, u prvo zdanje crkve Ružice. Bio je to svojevrsni akt povratka hrišćanstva na do juče islamizovanu Beogradsku tvrđavu, ali i čin političke emancipacije srpskog naroda, utemeljen na romantičarskoj ideji obnove starih, srednjovekovnih kultnih središta i tradicije.

Crkva Ružica iz druge polovine 19. veka teško je stradala tokom Prvog svetskog rata, kada su neprijateljski ratni brodovi nemilosrdno bombardovali srpske položaje na Dorćolu i donjem gradu Beogradske tvrđave. Obnovljena je prema projektu ruskog arhitekte Nikolaja Krasnova 1925. godine. Tada su pred njenim vratima postavljene dve bronzane skulpture koje nedvosmisleno ukazuju da je reč o vojničkom hramu – srpski pešadinac iz Prvog svetskog i Balkanskih ratova i vitez iz epohe cara Dušana. Crkva je sve do završetka Drugog svetskog rata bila jedinstvena vojnička bogomolja. Iako je danas dostupna svim vernicima ili radoznalim prolaznicima na Beogradskoj tvrđavi, na nekadašnju namenu hrama na autentičan način podseća crkveni mobilijar napravljen od takozvanog vojnog, ratnog materijala. Tako je Vojnotehnički zavod iz Kragujevca napravio dva polijeleja (crkveni lusteri u obliku kolskog točka) od artiljerisjkih čaura, oficirskih sablji, puščanih i revolverskih metaka. Tri velika čiraka za sveće i dve ikone u tehnici reljefa izliveni su takođe od ratnog materijala u kragujevačkom Zavodu, i danas čine jedinstveni mobilijar Bogorodičine crkve na Beogradskoj tvrđavi.

Polijelej u Crkvi Ružici napravljen od puščane municije i oficirskih sablji kakve je koristila Vojska Kraljevine Srbije u Prvom Svetskom ratu. Foto@Tamara Ognjević

Zahvaljujući upravo svom vojničkom ukrasu Ružica je proglašena jednom od deset najneobičnijih crkava na svetu. A među njene jedinstvene umetničke odlike svakako spada i živopis ruskog akademskog slikara Andreja Bicenka, nastao između dva svetska rata. Bicenko spaja pravoslavni ikonografski šematizam sa estetikom ruskog narodnog stvaralaštva i akademskim realizmom, pa se u Ružici prožimaju kako elementi ruske i srpske umetničke tradicije tako i brojne ličnosti iz srpske i ruske crkvene i državne istorije. Ova tendencija kulminira u sceni Hristove propovedi na gori gde se kao akteri priče pojavljuju – vojni sveštenik Petar Trbojević, kralj Aleksandar I Karađorđević, Kralj Petar I i ruski car Nikolaj II Romanov. Ikonostas u Ružici je delo slikara Rafaila Momčilovića i duboresca Koste Todorovića.

Freska Svete Petke u Crkvi Ružici, Andrej Bicenko, 1925. Foto@Željko Sinobad

Kapela Svete Petke u istočnom podgrađu, udaljena nekoliko koraka od Ružice, zamišljena je kao deo istog sakralnog prostora već u vreme prve gradnje crkve. Smatra se da je prvobitna kapela Svete Petke podignuta u beogradskom donjem gradu početkom 15. veka, kada su kneginja Milica i despot Stefan mošti Prepodobne Paraskeve, u narodu znane kao Petkovica, Petka ili Petkana, doneli u Beograd. Mošti svetiteljke, koja je bila veliko duhovno ohrabrenje hrišćanskim posadama koje su branile Beograd od Turaka, prenesene su u Carigrad 1521, po naređenju Sulejmana Veličanstvenog. Moldavski vojvoda Vasilije Lupul otkupljuje mošti Svete Petke 1641. od Carigradske patrijaršije i prenosi ih u rumunski, crnomorski grad Jaši, gde se one i danas nalaze. Na Beogradskoj tvrđavi, u Kapeli Svete Petke čuva se čestica Petkinih moštiju u znak sećanja na vreme u kome je sveta zaštitnica boravila među Srbima.

Svod Kapele Svete Petke sa predstavama Boga Oca, Boga Sina-Isusa Hrista i Svetog duha, mozaik, Djuro Radlović, 1975-1982. Foto@Željko Sinobad

Nova kapela Svete Petke na Beogradskoj tvrđavi sagrađena je u periodu 1935-1937. godine prema projektu arhitekte Momira Korunovića, na svojevrsnom izvoru isceljujuće vode, koji pominju putopisac poput Gerharda Kornelijusa Driša 1720. u opisu Beogradske tvrđave. Ovaj izvor je presahnuo samo jednom, u periodu između 1915-1918, odnosno u godinama kada je Beograd bio okupiran u Prvom svetskom ratu.

Kapela je dvaput živopisana. Prvi put u klasičnoj fresko tehnici, kao delo akademskog slikara Vladimira Predajevića, profesora na Fakultetu primenjenih umetnosti i kopiste u ondašnjem Muzeju kneza Pavla. Vek ovih fresaka nije bio dug zbog velike vlage koja jednim delom dolazi od izvora, a drugim od neposredne blizine reka čije je ušće nadomak ove građevine, pa je prvobitni živopis zamenjen mozaicima koje je izradio Đuro Radlović u periodu između 1975-1982. Ovo je jedan od uspelijih mozaičkih ansambala nastalih u savremenoj srpskoj crkvenoj umetnosti. Minucioznom tehnikom, živim koloritom, kojim dominiraju zvonka plava boja i zlatni akcenti, prikazan je zanimljiv izbor tema iz profane i crkvene istorije, pored predstava iz takozvanog obaveznog ikonografskog programa unutar pravoslavnog hrama. Tako se na zidovima kapele mogu videti i knez Lazar, kneginja Milica, despot Stefan, Sveti Sava i Sveti Simeon – značajne ličnosti iz srpske srednjovekovne istorije, ali i anđeo koji svojim dodirom pretvara običnu vodu u onu lekovitu – motiv koji povezuje ovaj izvor i biblijsku banju Vitezdu.

Hrist isceljuje slepog i andjeo koji dodiruje vodu iznad izvora – mozaici u Kapeli Svete Petke, Djuro Radlović, 1975-1982. Foto@Željko Sinobad

Kapela Svete Petke jedno je od najomiljenijih stecišta ljudi svih vera, jer se svetiteljki pripisuju razna čudesna javljanja i isceljenja. Ona je najveća pomoćnica ženama i deci, ali i svetac za koga se vezuje čitav niz paganskih običaja, pa i praznoverica. Otuda drveće oko kapele često bude «ukrašeno» crvenim koncima i tračicama, a u šupljine zida kapele ili okolnog stepeništa vernici stavljaju ceduljice sa molitvama. Po dubokom uverenju srpskog naroda Sveta Petka može i da kazni one koji se ogreše o Boga, a često je u naivnoj narodnoj mašti izjednačena kao posrednik u molitvi sa Bogorodicom. Njen dan je petak i to su oni časi kada se prostor oko Ružice i kapele Svete Petke ispune brojnim vernicima koji dođu da se napiju vode sa čudesnog izvora na Beogradskoj tvrđavi.

Tamara Ognjević

istoričarka umetnosti i pisac

© Artis Center 2018