post

Artisova jelka ili o godini za nama

Kada se primakne taj 1. januar, kao trenutak u kome prepoznajemo hronološki početak jednog novog ciklusa, nekako je prirodno napraviti rezime protekle godine. Mi smo sve vreme, onako lakonski, bili ubeđeni da smo manje radili tokom 2018. nego što je to bio slučaj sa 2017, a onda smo seli da složimo foto dokumentaciju za potrebe ilustrovanja ovog teksta i… skoro se zapanjili!

Činjenica da je u ovoj godini, sa kojom ćemo se za koji sat zauvek oprostiti, bilo manje naših tematskih šetnji stvorila nam je iluziju da je bilo i manje aktivnosti. O, kako smo se prevarili! Uostalom, ne verujte nam ništa na reč. Zavirite u Artisov kalendar 2018, po mesecima.

Usput, imajte na umu da ovde ne vidite sve ono što se pojavilo u Artisovom onlaj magazinu, koji smo pokrenuli početkom 2018, te brojne konsultacije koje smo pružili muzealcima, umetnicima i drugim saradnicima u ovoj godini, a ni deo aktivnosti vezanih za Nacionalni komitet Međunarodnog saveta muzeja – ICOM Srbija u čijem radu aktivno učestvujemo.

Naposletku, žalimo da se zahvalimo svim saradnicima, prijateljima, pokroviteljima i našoj vernoj publici – Artisovcima! Uz najlepše želje za jednu neponovljivu, kreativnu 2019. i podsetnik da se lepota umnožava isključivo deljenjem!

JANUAR

Godina nam je počela rekonstrukcijom srednjovekovnih jela na temelju Artisovog nagrađenog projekta “Živeti prošlost”, a u saradnji sa Blic Ženom za potrebe specijalnog, prazničnog editorijala ovog najtiražnijeg nedeljnika u zemlji.

Ovaj broj Blic žene je doslovno planuo, ali mi smo uspeli da jedan manji tiraž poklonimo vernim Artisovicma na našim tradicionalnim Svetosavskim pričama.

Krajem januara smo se družili na Svetosavskim pričama u Share Square prostoru u Savamali uz Pelivanove kolače inspirisane preporukama Svetog Save o ishrani, te razgovarali o monaškoj trpezi u srednjem veku, zabranama, tabuima, verovanjima.

FEBRUAR 

U februaru smo se ponovo okupili u Share Square u Savamali da razgovaramo o afrodizijacima u ishrani, o njihovim predstavama u umetnosti i kulturnoj istoriji. Pelivan nas je počastio čokoladnim delicijama posutim pravim, jestivim zlatom.

MART

U martu smo na poziv organizacionog odbora Međunarodne konferencije BITCO učestvovali u radu ovog važnog skupa u čijem fokusu je bio delikatan odnos turizma i kulturnog nasleđa. Bila je to prilika da internacionalnoj stručnoj publici predstavimo Artisove “Gurmanske priče Srbije 1 i 2”, te da uzmemo učešće u radu Okruglog stola na kojem su iznesena iskustva vezana za promociju kulturnog nasleđa Srbije instrumentima kulturnog turizma.

APRIL

U aprilu smo gostovali u Jevrejskoj opštini Subotice, kod naših dragih Magishovki, i uz tradicionalne jevrejske poslastice održali predavanje “Gozba Esterina: Povest o ženi Jevrejki i hrani koja pripoveda istoriju”.

MAJ

Početkom maja smo sa Artisovcima otkrivali tajne Avale u čarobnom, sunčanom danu koji je mirisao na ruže i istoriju.

Sredinom maja je započela naša velika avantura – otvorena je multimedijalna izložba Jelisavete Karađorđević “Duh malih stvari” u Kući Simića u Kruševcu, koju smo realizovali sa kolegama iz Narodnog muzeja Kruševac.

Usledili su prateći programi izložbe “Duh malih stvari” i mi smo kruševačkoj publici u Noći muzeja predstavili kolač “Jelisaveta” i video zapise kustoskog vođenja kroz izložbu.

Krajem maja nas je put odveo na Prolećnu školu muzeologije u Piranu, Kopru i Trstu u organizaciji Univerziteta Primorska, Slovenskog kulturnog foruma i Evropske muzejske asocijacije.

JUN

Početkom juna smo učestvovali na još jednoj Food Talk regionalnoj konferenciji u Novom Sadu sa pričom o ishrani u doba Nemanjića, zasnovanoj na istraživanjima u okviru projekta “Živeti prošlost”.

U junu smo na poziv Deska kreativna Evropa sa kolegama iz Srbije razgovarali o kulturnom turizmu i kulturnom nasleđu.

Krajem juna smo izvanrednom radionicom, koju je koordinirala kneginja Jelisaveta Karađorđević, zatvorili izuzetno posećenu izložbu “Duh malih stvari” u Kući Simića u Kruševcu.

JUL

U julu je Artisova “Poslastičarnica” gostovala u vrtu Galerije Matice srpske i Spomen-zbirke Pavla Beljanskog u Novom Sadu u okviru tradicionalnog Leta u vrtu galerija. Uz makarone sa limetom i borovnicom, koje su stigle iz pančevačke poslastičarnice “Anči kolači”, i osvežavajući koktel od limuna i zove, razgovarali smo o slatko-gorkom ukusu cveća u umetnosti i gastronomiji.

AVGUST – SEPTEMBAR

Obimne pripreme su obeležile avgust, a da bismo u septembru naše kolege iz najveće italijanske asocijacije istoričara umetnosti Sala delle Asse gotovo dest dana vodili tragom kulturnog nasleđa Srbije. Veliki projekat, ali i ogroman ponos!

OKTOBAR

Početkom oktobra smo verne Artisovce odveli na sjajnu izložbu “Maison Barilli Belgrade/New York” u Spomen-zbirci Pavla Beljanskog u Novom Sadu. Neizmerno uživanje u stručnom vođenju našeg mladog kolege Stefana Žarića, autora postavke, i promociji njegovog nagrađenog rada o modnim ilustracijama Milene Pavlović Barili.

U oktobru smo po drugi put učestvovali na tradicionalnom Jesenjem festivalu jevrejske kulture u Subotici sa predavanjem “Žena kao tajni “začin” jevrejske kuhinje” i obavezne kolače 🙂

Krajem oktobra smo završili rad na međunarodnoj onlajn izložbi “Verujem, dakle jesam” u okviru saradnje sa Pokrajinskim muzejom Maribora. Naš prilog o Beogradu i Svetoj Petki našao se na web platformi, na dva jezika, i tako postao dustupan najširoj publici.

NOVEMBAR

U novembru su svi naši napori u istraživanju gastronomskog nasleđa, kao posebnog oblika nematerijalnog kulturnog nasleđa, krunisani pozivom Evropskog instituta za gastronomiju da učestvujemo na 12. Međunarodnom simpozijumu u Turu.

DECEMBAR

U decembru smo na poziv asocijacije “Mladi za turizam” učestvovali na 8. Mesecu edukacije sa temom gastronomsko nasleđe i kulturni turizam.

Radni deo godine smo završili seminarom “Muzej i komunikacija” u saradnji sa Istorijskim muzejom Srbije. Seminaru je prisustvovala prava muzejska Srbija u malom i reč zadovoljstvo zapravo ne opisuje sve one divne stvari koje su se tih dana dešavale u Istorijskom muzeju Srbije i Domu Jevrema Grujića.

© Artis Center 2018

post

Crkva Ružica i Kapela Svete Petke: Izmedju legende i čuda

Kapela Svete Petke, sagrađena 1937. prema projektu arhitekte Momira Korunovića, i pogled na Dunav. Foto@Tamara Ognjević

Romantična legenda pripoveda da je znameniti megdandžija Bogdan Jakšić, sin vojvode Jakše, imao tri sestre – Ružicu, Maricu i Cvetu. Ove pobožne plemkinje su navodno na Beogradskoj tvrđavi, početkom 15. veka, podigle tri crkve, nadomak neosvojive Jakšića kule, koja je i danas jedna od najzanimljivijih, rekonstruisanih srednjovekovnih građevina na Kalemegdanu. Crkve su ponele imena sestara, ali je među njima pretrajala samo ona ispod Zindan kapije, nadomak Dizdareve kule – Ružica. Iako istorijski dokumenti ne čuvaju sećanje na Jakšićeve kćeri, niti se iz njih može saznati da li je na Beogradskoj tvrđavi pre 19. veka postojala crkva Ružica, sasvim je sigurno da je ova romantična, u bršljan obrasla bogomolja, bez preterivanja jedinstvena među crkvenim građevinama širom sveta.

Crkva Ružica, prvi put obnovljena u vreme kneza Mihaila nakon 1867, a potom nakon Prvog Svetskog rata na inicijativu kralja Aleksandra I Karađorđevića. Foto@Tamara Ognjević

Konstantin Filozof beleži da je u vreme despota Stefana Lazarevića u beogradskom donjem gradu postojala mitropolijska crkva Uspenja Presvete Bogorodice. Ovu crkvu sagradio je krajem 13. veka kralj Dragutin Nemanjić. Pozniji izvori obaveštavaju da su u njoj čuvane takve relikvije kao što su mošti svete carice Teofano i Čudotvorna ikona Bogorodice Beogradske. I mitropolijska crkva, kao i drugi hrišćanski hramovi, pretvorena je u džamiju nakon pada Beograda 1521. godine. Nijedan istorijski izvor ne pominje srednjovekovnu crkvu Ružicu u podgrađu Beogradske tvrđave. O njoj pripoveda jedino anonimni narodni pevač u epskim pesmama Ženidba Todora Jakšića i Deoba Jakšića.

Ostaci srednjovekovne Beogradske mitropolije u donjem gradu Beogradske tvrdjave. Foto@Tamara Ognjević

Na prostoru na kome sa danas nalazi hram Rođenja Presvete Bogorodice na Kalemegdanu nekada je bila zgrada barutnog magacina, jedna od tri koje su, prema projektima Nikole Doksata de Moreza, podigli početkom 18. veka Austrijanci. Ovaj objekat pretvoren je već u proleće 1867, vrlo brzo pošto je knez Mihailo preuzeo ključeve Beogradske tvrđave od Turaka, u prvo zdanje crkve Ružice. Bio je to svojevrsni akt povratka hrišćanstva na do juče islamizovanu Beogradsku tvrđavu, ali i čin političke emancipacije srpskog naroda, utemeljen na romantičarskoj ideji obnove starih, srednjovekovnih kultnih središta i tradicije.

Crkva Ružica iz druge polovine 19. veka teško je stradala tokom Prvog svetskog rata, kada su neprijateljski ratni brodovi nemilosrdno bombardovali srpske položaje na Dorćolu i donjem gradu Beogradske tvrđave. Obnovljena je prema projektu ruskog arhitekte Nikolaja Krasnova 1925. godine. Tada su pred njenim vratima postavljene dve bronzane skulpture koje nedvosmisleno ukazuju da je reč o vojničkom hramu – srpski pešadinac iz Prvog svetskog i Balkanskih ratova i vitez iz epohe cara Dušana. Crkva je sve do završetka Drugog svetskog rata bila jedinstvena vojnička bogomolja. Iako je danas dostupna svim vernicima ili radoznalim prolaznicima na Beogradskoj tvrđavi, na nekadašnju namenu hrama na autentičan način podseća crkveni mobilijar napravljen od takozvanog vojnog, ratnog materijala. Tako je Vojnotehnički zavod iz Kragujevca napravio dva polijeleja (crkveni lusteri u obliku kolskog točka) od artiljerisjkih čaura, oficirskih sablji, puščanih i revolverskih metaka. Tri velika čiraka za sveće i dve ikone u tehnici reljefa izliveni su takođe od ratnog materijala u kragujevačkom Zavodu, i danas čine jedinstveni mobilijar Bogorodičine crkve na Beogradskoj tvrđavi.

Polijelej u Crkvi Ružici napravljen od puščane municije i oficirskih sablji kakve je koristila Vojska Kraljevine Srbije u Prvom Svetskom ratu. Foto@Tamara Ognjević

Zahvaljujući upravo svom vojničkom ukrasu Ružica je proglašena jednom od deset najneobičnijih crkava na svetu. A među njene jedinstvene umetničke odlike svakako spada i živopis ruskog akademskog slikara Andreja Bicenka, nastao između dva svetska rata. Bicenko spaja pravoslavni ikonografski šematizam sa estetikom ruskog narodnog stvaralaštva i akademskim realizmom, pa se u Ružici prožimaju kako elementi ruske i srpske umetničke tradicije tako i brojne ličnosti iz srpske i ruske crkvene i državne istorije. Ova tendencija kulminira u sceni Hristove propovedi na gori gde se kao akteri priče pojavljuju – vojni sveštenik Petar Trbojević, kralj Aleksandar I Karađorđević, Kralj Petar I i ruski car Nikolaj II Romanov. Ikonostas u Ružici je delo slikara Rafaila Momčilovića i duboresca Koste Todorovića.

Freska Svete Petke u Crkvi Ružici, Andrej Bicenko, 1925. Foto@Željko Sinobad

Kapela Svete Petke u istočnom podgrađu, udaljena nekoliko koraka od Ružice, zamišljena je kao deo istog sakralnog prostora već u vreme prve gradnje crkve. Smatra se da je prvobitna kapela Svete Petke podignuta u beogradskom donjem gradu početkom 15. veka, kada su kneginja Milica i despot Stefan mošti Prepodobne Paraskeve, u narodu znane kao Petkovica, Petka ili Petkana, doneli u Beograd. Mošti svetiteljke, koja je bila veliko duhovno ohrabrenje hrišćanskim posadama koje su branile Beograd od Turaka, prenesene su u Carigrad 1521, po naređenju Sulejmana Veličanstvenog. Moldavski vojvoda Vasilije Lupul otkupljuje mošti Svete Petke 1641. od Carigradske patrijaršije i prenosi ih u rumunski, crnomorski grad Jaši, gde se one i danas nalaze. Na Beogradskoj tvrđavi, u Kapeli Svete Petke čuva se čestica Petkinih moštiju u znak sećanja na vreme u kome je sveta zaštitnica boravila među Srbima.

Svod Kapele Svete Petke sa predstavama Boga Oca, Boga Sina-Isusa Hrista i Svetog duha, mozaik, Djuro Radlović, 1975-1982. Foto@Željko Sinobad

Nova kapela Svete Petke na Beogradskoj tvrđavi sagrađena je u periodu 1935-1937. godine prema projektu arhitekte Momira Korunovića, na svojevrsnom izvoru isceljujuće vode, koji pominju putopisac poput Gerharda Kornelijusa Driša 1720. u opisu Beogradske tvrđave. Ovaj izvor je presahnuo samo jednom, u periodu između 1915-1918, odnosno u godinama kada je Beograd bio okupiran u Prvom svetskom ratu.

Kapela je dvaput živopisana. Prvi put u klasičnoj fresko tehnici, kao delo akademskog slikara Vladimira Predajevića, profesora na Fakultetu primenjenih umetnosti i kopiste u ondašnjem Muzeju kneza Pavla. Vek ovih fresaka nije bio dug zbog velike vlage koja jednim delom dolazi od izvora, a drugim od neposredne blizine reka čije je ušće nadomak ove građevine, pa je prvobitni živopis zamenjen mozaicima koje je izradio Đuro Radlović u periodu između 1975-1982. Ovo je jedan od uspelijih mozaičkih ansambala nastalih u savremenoj srpskoj crkvenoj umetnosti. Minucioznom tehnikom, živim koloritom, kojim dominiraju zvonka plava boja i zlatni akcenti, prikazan je zanimljiv izbor tema iz profane i crkvene istorije, pored predstava iz takozvanog obaveznog ikonografskog programa unutar pravoslavnog hrama. Tako se na zidovima kapele mogu videti i knez Lazar, kneginja Milica, despot Stefan, Sveti Sava i Sveti Simeon – značajne ličnosti iz srpske srednjovekovne istorije, ali i anđeo koji svojim dodirom pretvara običnu vodu u onu lekovitu – motiv koji povezuje ovaj izvor i biblijsku banju Vitezdu.

Hrist isceljuje slepog i andjeo koji dodiruje vodu iznad izvora – mozaici u Kapeli Svete Petke, Djuro Radlović, 1975-1982. Foto@Željko Sinobad

Kapela Svete Petke jedno je od najomiljenijih stecišta ljudi svih vera, jer se svetiteljki pripisuju razna čudesna javljanja i isceljenja. Ona je najveća pomoćnica ženama i deci, ali i svetac za koga se vezuje čitav niz paganskih običaja, pa i praznoverica. Otuda drveće oko kapele često bude «ukrašeno» crvenim koncima i tračicama, a u šupljine zida kapele ili okolnog stepeništa vernici stavljaju ceduljice sa molitvama. Po dubokom uverenju srpskog naroda Sveta Petka može i da kazni one koji se ogreše o Boga, a često je u naivnoj narodnoj mašti izjednačena kao posrednik u molitvi sa Bogorodicom. Njen dan je petak i to su oni časi kada se prostor oko Ružice i kapele Svete Petke ispune brojnim vernicima koji dođu da se napiju vode sa čudesnog izvora na Beogradskoj tvrđavi.

Tamara Ognjević

istoričarka umetnosti i pisac

© Artis Center 2018

post

Verujem, dakle jesam: Beograd i Sveta Petka

Beogradjani pred Kapelom Svete Petke u subotu 27. oktobra 2018. Foto@Željko Sinobad

U petak 9. novembra u 18 časova Pokrajinski muzej Maribora, koordinator evropskog projekta “Verujem, dakle jesam” otvoriće onlajn postavku Artisove izložbe “Prepodobna Mati Petko, moli Boga za nas” u čijem fokusu su Beograd i Sveta Petka. Na taj način Artis centar se pridružuje međunarodnom timu stručnjaka na izuzetno zanimljivu temu o svetiteljima zaštitnicima evropskih gradova i velikim kultovima u urbanim sredinama.

Na poziv Pokrajinskog muzeja Maribor u jesen prošle godine predložili smo da u našoj virtuelnoj, onlajn niši, jer je reč o projektu koji je u svojoj prvoj fazi zamišljen kao kompleksna izložba postavljena na odgovarajućoj onlajn platformi, predstavimo dugu i zanimljivu povest o jednoj od najcenjenijih svetiteljki hrišćanskog sveta – Svetoj Petki, i Beogradu. Naš predlog je prihvaćen s radošću, jer je u pitanju živ, aktivan kult koji svoje poklonike ima već nekoliko stotina godina, ali i zanimljiva istorijska i umetnička priča.

Beskonačni redovi strpljivih poklonika na Beogradskoj tvđavi u rano jutro 27. oktobra 2018. Foto@Željko Sinobad

Razmišljajući kako da predstavimo jedan važan deo kulturnog identiteta grada u okviru projekta koji je, pre svega, zamišljen kao interkulturni dijalog, odlučili smo da napravimo seriju fotografija 27. oktobra kada pravoslavni Srbi, ali i drugi poštovaoci ove svetiteljke, proslavljaju Svetu Petku, i to na Beogradskoj tvrđavi, odnosno u Crkvi Ružici i Kapeli Svete Petke, kao jedinstvenom sakralnom prostoru u kome se tog dana okuplja na hiljade poštovalaca ove čudotvorke čiji kult ne bledi vekovima.

Našem pozivu da uzmu učešće u realizaciji projekta kome smo dali ime “Prepodobna Mati Petko, moli Boga za nas” prema stihovima pesme Vladike Nikolaja Velimirovića “Gospod čisto srce želi”, odazvali su se majstor novinske i umetničke fotografije Željko Sinobad i profesionalci iz VR Photo Tima – Vuk Nenezić i Slobodan Polić, zahvaljujući kojima smo dobili seriju izvanrednih fotografija i dokumentarni video zapis. Kolega, istoričar umetnosti Stefan Žarić preveo je prateće tekstove Tamare Ognjević, autorke projekta, na engleski jezik, a kneginja Jelisaveta Karadjordjević i dr Biljana Djordjević su uradile korekture engleskog i srpskog teksta na čemu smo im izuzetno zahvalni. Posebno se zahvaljujemo Ivanu Milinkoviću, vokalnom solisti grupe “Legende”, koji je bez dvoumljenja, prepoznajući cilj ovog projekta, ustupio pravo za korišćenje pesme “Gospod čisto srce želi”, koju izvanredno interpretira na albumu “Reka pravoslavlja” iz 2003. Bez naše Andrijane Peković bilo bi nemoguće na pravi način ispuniti složene zahteve onlajn prezentacije, a pogotovu onaj njen logistički deo koji podrazumeva korišćenje IT alata.

Celivanje ikone na slavu Svete Petke 27. oktobra 2018. Foto@Željko Sinobad

Velika zahvalnost, naravno, ide našim kolegama iz Pokrajinskog muzeja Maribora. Pre svega dr Mirjani Koren, direktorki ove izuzetne ustanove koja okuplja jedan od najboljih muzejskih timova u regionu, a posebno koleginici Nives Cvikl koja je s puno strpljenja i uz neprestanu podršku vodila ovu saradnju i mudro, sa puno smisla i razumevanja, uticala na finalni izgled postavke, koja će najširoj publici biti dostupna od 9. novembra.

Pokrajinski muzej Maribora je u ovom procesu napravio još jedan korak, pa će u Mariboru u petak, dan koji pravoslavci smatraju tradicionalno danom Svete Petke, pored onog virtuelnog – onlajn otvaranja, biti upriličen i poseban program u saradnji sa srpskom zajednicom ovog drugog po veličini grada u Sloveniji. U programu će učestvovati Srpski kulturni krug iz Maribora, a posetioci će između ostalog biti u prilici da čuju odlomke iz romana “Petkana” Ljiljane Habjanović Djurović, koji je posvećen ovoj omiljenoj svetiteljki.

Pred Kapelom Svete Petke na Beogradskoj tvrđavi 27. oktobra 2018. Foto@Željko Sinobad

Malo je reći da smo srećni! Bilo je ovo jedno uzbudljivo putovanje koje je, pre svega, omogućila Sveta Petka, otvarajući nam i fizička i metafizička vrata, vodeći nas svojom sigurnom rukom kroz povest o veri i iskušenjima, građevinama i umetničkim delima, vremenu i ljudima. I ova izložba jeste jedinstveno uzdarije Njoj – Velikoj zaštitnici Beograda i Beograđana, ali i svih onih ljudi i gradova kroz koje je na svom neobičnom putu prošla, kao i svih onih koji, bez obzira na veru, naciju i pol, veruju u ovu neumornu pomoćnicu i utešiteljku.

Velika zaštitnica žena, dece i siromašnih – prostor za paljenje Sveća pri Kapeli Svete Petke u Beogradu 27. oktobra 2018. Foto@Željko Sinobad

Na našem sajtu, ali i društvenim mrežama na kojima imamo svoj profil, uskoro će se pojaviti link na kome ćete moći da pogledate izložbu. U međuvremenu toplo preporučujemo prvu postavku o Svetom Jovanu Krstitelju, zaštitniku grada Maribora, koju su napravile kolege iz Pokrajinskog muzeja Maribora.

I Believe. Therefore I am.

© Artis Center 2018