Ikona Bogorodice Fileremske
TRAG BOŽANSKE SUZE
Ikona Bogorodice Fileremske smatra se najstarijom sačuvanom slikom majke Hristove, a ono što joj daje posebnu draž, jeste činjenica da predanje govori da ju je naslikao sveti apostol i jevanđelista Luka prema živom modelu, odnosno s blagoslovom same Bogorodice. Kako je apostol Luka, daroviti grčki lekar sa profinjenim smislom za pisanje i slikanje, zapravo jedini od četvorice jevanđelista koji nije sreo Hrista, jer se njegovim učenicima priključio tek nakon događaja na Golgoti, lik žene neodređenih godina iz čijih očiju, ali i čitavog izraza potresno zrači otmena tuga u celini odgovara onom duševnom stanju i raspoloženju u kome je autor najstarije i najzagonetnije ikone na svetu mogao zateći Mati Božiju. Bez masivnog zlatnog okova raskošno ukrašenog draguljima od čega se samo u tananom okviru oreola oko Bogorodičine glave nalazi 232 dijamanta, koji zajedno sa kruškolikim plavim safirima i rubinima predstavljaju najviši domet ruskih carskih juvelirnica iz doba cara Pavla Prvog Romanova (druga polovina 18. veka), ikona Fileremos jeste pravi presedan u odnosu na sve poznate ikone pravoslavnog porekla. Za razliku od svih ostalih slika ove vrste, ona živo ispoljava emocije, a neuobičajena je i njena datost u poluprofilu, delimično sagnute glave. Slikana je bez oreola, ali i ikonografskog shematizma. Klasičan portret u najboljem smislu te reči. Povrh svega, ukupno viđenje ove slike ima tako mnogo od modernog slikarskog izraza u sebi, da se u njemu razaznaje praobraz sličnih likova tužbalica, mučenica i setno senovitih žena, umetnički viđenih u tananom trenu kome je prethodila oluja neke emocionalno kompleksne drame, a u najširoj skali ostvarenja genijalnih stvaralaca od Rožea van der Vejdena do Modiljanija.
Ukoliko pred sobom uistinu imamo lik Majke Hristove i delo apostola Luke, onda je Fileremos nastala u prvoj polovini 1. veka nove ere i jedina je ikona slikana po modelu i sa svojstvima klasičnog portreta.
Zagonetnoj prirodi njenog nastanka istinski je takmac jedino burno trajanje ove svete slike čiji su čuvari bili mahom pravoslavni carevi, ali i vitezovi Jovanovci, pa i dinasti iz kuće Karađorđevića. Predanje kaže da je nakon boravka među nazarejima u pustinji po kojoj je dobila svoje ime (Fileremos-Pustinoljubiva, ona koja voli samoću) preko Jerusalima i Antiohije stigla do pridvorne crkve Vlaherenske palate, rezidencije vizantijskih careva. Prilikom prvog pada Carigarada 1204., u velikoj krstaškoj pohari, kao plen je pripala vitezovima reda svetog Jovana. Sa njima će ponovo stići u Svetu zemlju, a zatim na Kipar, Rodos i konačno Maltu. Kada su Jovanovci 1484. od turskog sultana Bajazita Drugog dobili na dar ruku svetog Jovana Krstitelja, a od Ludviga Dvanaestog, početkom 16. veka, česticu Časnog Krsta, ustanovljene su najveće svetinje ovog krstaškog viteškog reda. Padom Malte pod Napoleonovu upravu, a da bi bili stavljeni pod zaštitu ruskog imperatora Pavla Prvog, 3. avgusta 1799. malteški vitezovi poklanjaju pravoslavnom suverenu svoje najveće svetinje. One su smeštene u Gatčino nadomak Petrograda gde su čuvane sve do 13. oktobra 1920. Odatle su prenete u Estoniju i predate jednom od malobrojnih preživelih članova porodice Romanov, carici-majci Mariji Fjodorovnoj. Odlukom ruske crkve van Rusije, a u znak blagodarnosti Srbima koji su nakon oktobarske revolucije pružili u svojoj zemlji utočište hiljadama prebeglih Rusa, tri svetinje su poklonjene 1932. godine vladajućem domu Karađorđevića i smeštene su u pridvornu kapelu Belog Dvora na Dedinju. Izbijanjem Drugog svetskog rata tri svetinje stižu sa kraljem Petrom Drugim i njegovom pratnjom u manastir Ostrog gde će ostati sve do 18. septembra 1952. godine kad ih je zaplenila crnogorska UDBA u čijim su sefovima zadržane sve do 20 januara 1978., kada su selektivno vraćene – ruka Svetog Jovana i čestica Časnog krsta Cetinjskom manastiru, a ikona Bogorodice Fileremske Muzejima na Cetinju.
I pored oštrih protesta crkve o pravu na najstarije izobraženje Majke Božije, Filerimos je danas izložena u Plavoj kapeli Narodnog muzeja Crne Gore na Cetinju. Jedva razaznatljivog lika uokvirenog prolaznim bljeskom blaga ovoga sveta, Fileremos je gotovo sasvim potamnela od neumitnog protoka vremena i tuge koja ne bledi.
Tamara OGNJEVIĆ