Gamzigrad-Romulijana, Peristilna dvorana, Foto: Dragan Bosnić

Gamzigrad-Romulijana, Peristilna dvorana, Foto: Dragan Bosnić

Zaseniti grad Rim, antički centar sveta, bilo je po mišljenju poslednjih rimskih careva manje umeće nego pokazati svom plemenu kako se daleko odmaklo u karijeri. Dioklecijan, Galerije, Maksimin Daja, Konstancije, Licinije i drugi poznorimski vladari bili su provincijalci skromnog porekla, koje je velika kriza dovela na vlast. Svi oni su nastojali da prežive pretendente na presto slične sebi i da se vrate u rodni kraj kako bi podigli do tada neviđene gradove. Sagraditi palatu, naručiti kipove bogova i nimfi u mermeru i skupocene tepihe od mozaika, pa se naposletku vinuti među besmrtnike, tu sa kućnog praga, bio je ideal gotovo svih avgusta i cezara iz epohe tetrarhije. Na tom idealu su nastali poslednji kompleksi umirućeg carstva, među kojima onaj u Gamzigradu ne prestaje da iznenađuje obiljem novih otkrića.

Brdo Magura, Foto: Dragan Bosnić

Brdo Magura, Foto: Dragan Bosnić

Savremena istorija je još u dilemi da li se Galerijeva majka Romula, varvarka koja je bežeći pred divljim Karpima iz antičke Dakije stigla u današnji Gamzigrad, udala tamo za nekog čuvara stoke zbog koga je imperator doživotno nosio nadimak Armentarije (govedar), ili je sam Galerije bio pastir. Pastir ili princ, Galerije je pokazao vojničku hrabrost ratujući pod carevima Aurelijanom i Probom, a da bi ga kao bistrog i okretnog zapazio sam Dioklecijan, pa ga po rimskom običaju usinio. Uz ruku Dioklecijanove kćeri akt usvajanja značio je otvoren put ka prestolu, a kada je 306. u Britaniji umro njegov najozbiljniji takmac u trci za presto Konstancije Hlor, Gaj Valerije Maksimijan Galerije postaje prvi čovek Rimskog carstva. Šta je bilo prirodnije iza toga nego podići impresivnu palatu u rodnom kraju. Tako je nastao kompleks koji se prostire na 6,5 hektara ojačan sa 20 utvrđenih kula unutar kojeg se osim velike palate sa raskošnim peristilom nalaze i hramovi, vrtovi, kupatila, ekonomske zgrade i sve što je potrebno za punu udobnost po meri jednog cara.

Imperator Galerije, fragmen reprezentativen statue, porfir, Narodni muzej Zaječar. Foto: Dragan Bosnić

Imperator Galerije, fragmen reprezentativen statue, porfir, Narodni muzej Zaječar. Foto: Dragan Bosnić

Iako je dobro očuvani kompleks palate sa mozaicima ukrašenim predstavama Dionisa, leoparda, jelena i lovaca, fontanama, elegantnim stubovima i značajnim komadima reprezentativne kamene plastike ukazivao da ne može biti ništa drugo nego velelepni dvor, u naučnim krugovima se žustro polemisalo o poreklu i nameni ovog kompleksa. Tek kad je 1984. otkriven natpis Felix Romulian koji najdirektnije dokazuje da je u pitanju palata koju u pisanim izvorima pominju Galerijevi savremenici stručna javnost je prihvatila da pred sobom ima velelepni primer rimske dvorske arhitekture.

Gamzigrad -Romulijana, enterijer, Foto: Dragan Bosnić

Gamzigrad -Romulijana, enterijer, Foto: Dragan Bosnić

Feliks Romulijana kao i širi kompleks naselja u kome je podignuta sa očiglednom namerom njenog graditelja da u rang carskih gradova uzdigne svoje rodno mesto, trajala je razmerno kratko. Imperator je imao vremena da proslavi ime svoje majke Romule, koja je prema rimskim standardima kao careva majka bila i bogorodica, jer su očevi careva bili bogovi rimskog panteona. Ona je, sudeći prema nalazu iz dve grobnice i tragovima posthumnog spaljivanja na obližnjem brdu Maguri, ispraćena kako dolikuje jednoj carskoj majci – činom apoteoze inicirane kremiranjem na velikoj lomači na način kako to opevaju slavni antički epovi. Malo je verovatno da druga grobnica ne pripada samom Galeriju koji je iznenada 311. godine, kako pripoveda antički istoričar Laktancije, preminuo na putu za Solun. Iako je dosta dugo trajala dilema da li je car sahranjen u Solunu, jer i tamo postoji poznoantički mauzolej koji nosi njegovo ime, sve upućuje na to da se Galerije divinizovao, prema rimskoj tradiciji, u Gamzigradu. Tako se car vratio kući da sa roditeljskog praga organizuje svoj odlazak među bogove, kojima prema svom zemaljskom statusu kao vladar pripada.

Dionis sa Leopardom, mozaik, Narodni muzej Zaječar. Foto: Dragan Bosnić

Dionis sa Leopardom, mozaik, Narodni muzej Zaječar. Foto: Dragan Bosnić

Nakon Galerijeve smrti, kompleks u Gamzigradu su još neko vreme koristili istočnorimski carevi nove, hrišćanske rimske države, i to prvenstveno kao važnu vojnu postaju na udaru velike seobe naroda. Iz ovog perioda, s kraja 4. veka, potiče grob visokog oficira sahranjenog u raskošnom dugom ogrtaču od crvene vune koji je na desnom ramenu bio pridržan skupocenom fibulom od zlata i srebra sa likovima careva Valensa, Gracijana i Valentinijana I. Simbolično sahranjen kod samog bedema kako bi ga čuvao i posthumno, ovaj ugledni vojnik je poginuo u jednoj od invazija Gota i Huna na teritorije Vizantije oko 378. godine.
Gamzigrad kao važno vojno utvrđenje navode vizantijski izvori sve do svršetka epohe moćnog Justinijana I, kada dolazi do osipanja i slabljenja balkanskih delova carstva. Poslednji pomen vojnog utvrđenja na ovoj lokaciji potiče s početka 11. veka. Gamzigrad se očigledno polako gasio pred najezdom paganskih plemena priteklih sa istoka i severa, na sličan način kako se to dogodilo i sa mnogo većim centrima kakav je onaj u Caričinom gradu, ili nikada dovršena palata nasilno umorenog Galerijevog sestrića Maksimina Daje u Šarkamenu kod Negotina.

Venatori, mozaik. Foto: Dragan Bosnić.

Venatori, mozaik. Foto: Dragan Bosnić.

Naselje koje rimski hroničar Pseudo Aurelije naziva Romulijanum, sačuvano je u dobroj meri upravo zahvaljujući činjenici da nije doživelo velika razaranja, ali i nadgradnje, te druge urbanističke intervencije tokom srednjeg veka i kasnijih epoha. To tihovanje u vremenu i prostoru omogućava Gamzigradu, koji se od 2007. nalazi pod zaštitom Uneska, da od sredine 20. veka, kada su preduzeta obimna arheološka istraživanja neprekidno iznenađuje istraživače.

Tamara Ognjević sa Lovačkom grupom, fragmentom veće konjaničke statue. Snimljeno 2010. kada je fragment otkriven, Gamzigrad-Romulijana. Foto: Marko Đurica

Tamara Ognjević sa Lovačkom grupom, fragmentom veće konjaničke statue. Snimljeno 2010. kada je fragment otkriven, Gamzigrad-Romulijana. Foto: Marko Đurica

Od 1953, Gamzigrad je ponudio više fantastičnih otkrića – od mozaika sa Dionisom i venatorima (1959.), arhivolta sa natpisom Feliks Romulijana (1984.), preko pilastra sa likom četvorice rimskih tetrarha (1987.), ostavom sa 99 komada zlatnih rimskih solidusa (1991.), pa do porfirne glave imperatora Galerija sa njegove monumentalne statue (1993.). Vrhunac je otkriće takozvane Lovačke grupe u leto 2010. U pitanju je fragment konjaničke statue sa scenom iz lova, koja je najverovatnije predstavljala samog cara u jednom od onih simboličnih lovova koji najčešće personifikuju trijumf nad varvarima.
Prema onome što pokazuje famozna „sejačica“, uređaj za geomagnetno i geofizičko istraživanje koji se koristi već nekoliko godinama na istraživanju lokaliteta u Gamzigradu, ovde će tek biti velikih otkrića, jer se već sada naziru na desetine objekata izvan zidina palate što sugeriše da je Galerijevo rodno mesto bilo mnogo veće naselje nego što se to do sada pretpostavljalo.

Zlatni nakit i Šarkamena, namenjen posthumno Galerijevoj sestri, majci imperatora Maksimina Daje. Foto: Arheološki institut Beograd.

Zlatni nakit i Šarkamena, namenjen posthumno Galerijevoj sestri, majci imperatora Maksimina Daje. Foto: Arheološki institut Beograd.

Šarkamen ~ Zlato carice seljanke

Feliks Kanic, veliki ljubitelj starina, putopisac i istraživač amater, krstareći ovim našim podnebljem krajem 18. veka kao prvi stranac koji će u tadašnjoj Evropi objaviti napise o srpskom kulturnom blagu, posetio je i ostatke rimskog naselja u Šarkamenu kraj Negotina. Opisao je ostatke utvrđenja, pobrojao kule, zaključio da kompleks zahvata površinu od hiljadu metara kvadratnih i dodao da se na pet minuta hoda uzvodno Vrelskom rekom nalazi još jedno manje utvrđenje. Niko tada nije znao da se baš u Šarkamenu pre mnogo vekova rodio dečak koji će postati car. Zvao se Maksimin Daja i bio je sestrić imperatora Galerija, graditelja velikog kompleksa u Gamzigradu. Ispostaviće se da su ujak i sestrić sa istim naumom i u isto vreme 305-311. godine nove ere krenuli da grade carske komplekse u Šarkamenu i Gamzigradu. Sličnost nauma je do te mere velika da se u momentu kada je u Šarkamenu 1996. pronađen zlatni nakit pojavila sumnja da li ga je carici darivao njen sin Maksimin Daja ili njen brat, Galerije. Sumnju je otklonila mala zlatna pločica sa likom tetrarhijskog vladara i tekstom u kome se jasno može pročitati (MAXI)MINUS PF AUG(USTUS), koje ukazuje da je u pitanju Daja.

Iz Šarkamena je izronilo trideset i osam zlatnih nalaza: tri ogrlice, tri prstena, dijadema, ritualni zlatni listići, ukrasi za kosu i drugi vredni predmeti. Bilo je to iznenađenje prvog reda, mada je istraživačima već bilo jasno da objekt kvadratne osnove sa polukružnim svodom ne može biti ništa drugo do mauzolej. Tako se ispostavilo da se od svega nekoliko otkrivenih rimskih, carskih mauzoleja u svetu čak tri nalaze na tlu Srbije – dva u Gamzigradu i jedan u Šarkamenu.
Iako je očigledno je da je Maksimin Daja želeo da napravi raskošan kompleks palate i utvrđenja u rodnom mestu, drugi arheološki nalazi sa ovog lokaliteta pokazuju da u Šarkamenu niko nije boravio, ukoliko se izuzmu njegovi graditelji i nesporna činjenica da je u mauzoleju sahranjena imperatorova majka. Razlog je jednostavan – kompleks, naime, nikada nije završen, jer je Maksimin Daja ubijen u vreme građenja Šarkamena. Ubio ga je Galerijev ratni drug i savladar – Licinije.

Nestankom cara na Šarkamen je pao veo zaborava i vremena, spuštajući se poput pozorišne zavese na jednu neobičnu priču o dačkoj ili možda ilirskoj seljanci, koja je najveći deo svog života provela u običnom seoskom kućerku, kakvih je i danas negotinski kraj pun, da bi po isteku svog zemaljskog vremena bila sahranjena prema svim običajima najvišeg carskog dostojanstva. Podignuta u nebo obredom divinizacije i okićena fantastičnim nakitom kakav za života nije mogla ni da zamisli. Kao u klasičnim mitovima o kojima pevaju veliki pesnici antike – Homer i Vergilije.

Tamara Ognjević

Blago Srbije, kulturno-istorijska baština, Beograd 2012

 

© Artis Center 2017

Share on FacebookTweet about this on TwitterPin on PinterestShare on LinkedInShare on StumbleUponShare on Google+Email this to someone