Korice_Pasturo_Zelena

U izdanju “Službenog glasnika“, objavljena je zanimljiva studija Mišela Pastura “Zelena – istorija jedne boje“ (Beograd, 2016). Vodeći stručnjak za istoriju boja i predavač zapadnjačke simbolike predstavio je još jednu studiju, posle plave i crne. Napominjući da je istorija jedne boje zapravo istorija jednog društva, autor ove lepo ilustrovane i popularno pisane knjige, proučava odnos prema zelenoj boji od drevnih vremena do 20. veka. Posvećena njenoj dugoj istoriji u evropskim društvima, Pasturo naglašava više društvene nego umetničke aspekte zelene boje.

Posmatrajući povest ove boje, autor zapravo sagledava istorijski razvoj ljudskog društva, kulture, vizuelnih umetnosti, odnosa prema modi, a posebno prema načinu proizvodnje zelene boje. Zelena prvenstveno asocira na prirodu i njene atribute – život, plodnost, snagu, novo rođenje, obnavljanje, besmrtnost. Ona je boja biljnog carstva i iskonskih voda. U antičko doba sve što je bilo u vezi sa morskim bogovima, čak i životinje koje su im se prinosile za žrtvu, imalo je na sebi zeleno obeležje mora. Danas se vode doživljavaju i slikaju plavom bojom.

Rimska kameja od malahita

Rimska kameja od malahita

Iz studije saznajemo da stari Grci gotovo da nisu “primećivali” zelene nijanse, ali je zato za Rimljane zelena bila boja bujnosti. Autor navodi da je Neron gledajući zeleni smaragd odmarao oči od neprekidnog posmatranja borbi gladijatora, što su u srednjem veku činili i prepisivači rukopisa. Zelena je, uz crvenu, boja božićnih, odnosno novogodišnjih ukrasa, što se može dovesti u vezu sa predhrišćanskim vremenima kada je nova godina počinjala početkom marta, u vreme oživljavanja vegetacije. Rimljani su u doba Saturnalija (početak zime) koristili dekoracije od zimzelenog bilja, koje su poštovali zbog sposobnosti da izdrži hladnoću.

Niz pesama i običaja potvrđuju prisustvo zelene u motivima smrti. Tako formula “crne zemlje“ (boja novog prebivališta umrlog) i “zelene trave“ (prekriva grob i sugeriše novi život), između ostalih, ima značenje povezanosti smrti i života. U Evropi se bića koja žive između podzemnog i površinskog sveta, često prikazuju u zelenoj boji (vilenjaci, zmajevi, zmije). Slabljenjem značenja starih verovanja pod uticajem hrišćanstva, sva mitološka bića vezana za podzemni svet dobijaju negativne konotacije. Tako se u srednjem veku Sotona prikazuje i u zelenoj boji. U skladu sa tradicijom prikazivanja čudnih i nepoznatih bića u zelenoj boji, i “mali zeleni“ (bića sa drugih planeta) ne neki način postaju naslednici srednjovekovnih demona.

Vrata pakla, Vinčesterski psaltir, oko 1150.

Vrata pakla, Vinčesterski psaltir, oko 1150.

U Evropi je od 9. do 14. veka zelena bila dvorska boja. Među vitezovima oni najmlađi, najodvažniji hazarderi bili su obučeni u zeleno. Ona je bila boja mladosti, nezrelosti i neiskustva (“mlad-zelen“). Germanska boginja ljubavi prikazivana je u zelenoj haljini. U zeleno su bile odevene i tadašnje devojke u očekivanju ljubavi i materinstva, a krajem srednjeg veka zelena je bila poznata boja trudnih žena. Čuvena slika Jana van Ajka “Đovani Arnolfini i njegova nevesta” (1434), prikazuje mladu trudnu ženu u izrazito zelenoj haljini. Srednjevekovna mladost je neprestano pod obeležjem zelene boje.

U prošlosti se zelena boja najčešće dobijala iz različitih sirovina biljnog porekla. Takva boja bila je nepostojana, pa su zeleni materijali brzo bledeli. Upravo je ta promenjivost vezana za postupke bojenja i postojanost zelene, po mišljenju Pastura uticala i na njenu simboliku. Zelena se često dovodi u vezu sa pojmovima poput slučajnosti, neizvesnosti, sreće i nesreće.

Jan van Ajk, Venčanje  Arnolfinijevih, 1434.

Jan van Ajk, Venčanje Arnolfinijevih, 1434.

Ambivalentnost zelene dolazi do izražaja od 14. do 16. veka, kada se simbolika ljubavi i svežine preokreće u svoju suprotnost, u obeležje đavola i svakog zla. Autor ovo povezuje sa neprijateljstvom prema zelenoj boji islama, pa su demoni na gotskim vitražima prikazivani zeleno. U tom periodu, i zelene oči kod ljudi bile su omražene kao odlika zlobe, razvrata i laži.

Zelena boja vezuje se i uz sudbinu. U Veneciji se od 16. veka u kazinima igralo za stolovima prekrivenim zelenim podlogama. U 19. veku, u građanskim porodicama postojali su stolovi “za kartanje i igre s kockom“ koji su redovno bili prekriveni zelenim filcom ili čojom. Tradicionalno su stolovi za bilijar i rulet takođe zeleni. Kada su proizvedene prve dolarske novčanice, zelena se već povezivala sa dobicima u igrama na sreću, a šire gledano, sa bankama i finansijama. U današnjem jeziku reč “zelembać“, podrazumeva ne samo američku valutu već i novac uopšte.

Fransoa Buše, Markiza Pompadur, 1756

Fransoa Buše, Markiza Pompadur, 1756

Značenja zelene su ponekad i kontradiktorna. U Irskoj se, prema folklornoj tradiciji, zelena smatra bojom nesreće, pa zato treba izbegavati zelene venčanice, odeću, pozorišne kostime. S druge strane ona je nacionalna boja Irske, i sportski dresovi igrača reprezentacije su najčešće zelene boje. Zelena je takođe boja sv. Patrika, zaštitnika Irske. Na zastavi ove države zelena simbolizuje Irce katolike, za razliku od narandžaste i bele boje kojima se predstavljaju protestanti. Pored toga, Irska se često naziva “zelenim ostrvom“, zbog zelene boje krajolika.

Džon Everet Majls, Ofelija, 1851-52

Džon Everet Majls, Ofelija, 1851-52

Zelena je i tradicionalna boja lovaca, zbog povezanosti sa šumom i prikrivanja u njoj. U Nemačkoj je tokom 18. veka zelena bila boja povlastica dvora i vojvodskih lovaca, pa je u skladu sa zakonima o odevanju stanovništva bila zabranjena svim drugim pripadnicima muškog roda. U vreme romantizma zelena konačno postaje boja prirode, i samim tim, boja slobode, zdravlja, higijene, sporta i ekologije. Njena istorija na Zapadu delimično je i istorija preokreta sistema vrednosti. Dugo neprimetna, nevoljena i odbačena, danas zelena postaje simbol u misiji spasavanja planete.

Siniša Kovačević,

istoričar umetnosti

(Preuzeto uz dozvolu autora sa rubrike Kultura, Dnevnik, Novi Sad, 8.10.2017.)

Oprema Artis Centar

© Artis Center 2017

 

Share on FacebookTweet about this on TwitterPin on PinterestShare on LinkedInShare on StumbleUponShare on Google+Email this to someone
Tagged with: