Paja Jovanović, Mihajlo Pupin, ulje na platnu, 1903. (Narodni muzej u Beogradu)

Malo je poznato da je pored brojnih svojih dobročiniteljstva, humanitarnih i nacionalno-patriotskih aktivnosti, Mihajlo Pupin zadužio i našu duhovnu i istorijsko-umetničku baštinu. Zahvaljujući prvenstveno Pupinovim ličnim naporima i izdašnim finansijskim sredstvima, Narodni muzej danas sa ponosom čuva i izlaže takva remek-dela srpske umetnosti kakvi su Hercegovački begunci i Siroče na majčinom grobu Uroša Predića. Ovo su samo dva od ukupno 10 dela srpskog slikarstva XIX veka, koje je naš veliki naučnik za života zaveštao Narodnom muzeju na brigu i čuvanje.

Uroš Predić, Hercegovački begunci, ulje na platnu, 1889. (Narodni muzej u Beogradu)

Poznato je da je Mihajlo Pupin osobito cenio i uvažavao naše slikarske velikane Uroša Predića i Paju Jovanovića. To je i razumljivo, jer su oni sa Pupinom bili generacijski bliski, a sva trojica su poreklom bili i zemljaci. Čak i onda kada su doživeli međunarodna priznanja, niko od njih nije zaboravio svoje poreklo i rodno mesto, o čemu govore i činjenice iz njihovih života: Uroš Predić se sa Akademije likovnih umetnosti u Beču, gde je dobio mesto asistenta, vratio da živi i radi u rodni Orlovat, da bi se kasnije preselio u Beograd; Paja Jovanović je darivao svoju umetničku ostavštinu Muzeju grada Beograda, a svoju rodnu kuću u Vršcu za prvo dečje obdanište u rodnom gradu; Mihajlo Pupin je zaveštao svom Idvoru porodičnu kuću u kojoj je danas smešten zavičajni muzej, odnosno „Narodni dom“, koji po njemu nosi ime. Kolika je ljubav Mihajla Pupina bila prema Banatu i rodnom Idvoru, dovoljno govori da se i zvanično izjašnjavao i potpisivao kao Mihajlo Pupin Idvorski.

Uroš Predić, Siroče na majčinom grobu, ulje na platnu, 1888 (Narodni muzej u Beogradu)

Prvi konkretan Pupinov dobročiniteljski gest viđen je već 1889. godine u Parizu, i to na velikoj međunarodnoj izložbi na kojoj je učestvovala i Kraljevina Srbija. Pupin je sa te izložbe otkupio dva remek-dela srpskog slikarstva XIX veka, slike Hercegovački begunci i Siroče Uroša Predića. Nije slučajno što je veliki naučnik otkupio upravo ova umetnička dela. Možda je dovoljno istaći dve činjenice koje su uticale na ovakvu Pupinovu odluku. Prvo, Pupin je sa Urošem Predićem drugovao još iz školskih dana provedenih u tzv. nemačkoj školi u Crepaji (kao pripremnoj školi za Pančevačku gimnaziju). Njihovo drugarstvo će vremenom prerasti u trajno prijateljstvo, i upravo zahvaljujući njihovom uzajamnom poverenju, neka od vrhunskih dela srpskog slikarstva XIX veka danas se nalaze u Narodnom muzeju. Drugo, kod Pupina je kao u retko kog drugog bila razvijena svest, da remek-dela naše umetnosti moraju da pripadaju prvenstveno našem narodu. Primera radi, reči anonimnog autora kraćeg članaka u velikom ilustrovanom kalendaru „Orao“ iz 1890. o slici Hercegovački begunci, kao da su podstakla Pupina da preuzme odlučne korake u tom pravcu. U tekstu se, pored opisa i pohvala, pominje da je u toj meri bila zapažena na svetskoj izložbi u Parizu 1889, da je jedan američki muzej bio spreman da je otkupi za svoju zbirku. „Mi smo toga mišljenja (naglasak komentatora u listu – prim P.P.), da ovu sliku treba da kupi srpska država za svoj narodni muzej“ (…) Srpski vladaoci i srpske države mora da imaju sredstva da se najlepši proizvodi naše umetnosti pribiraju u središta naše kulture“. Ovaj patriotski apel nije dopreo do nadležnih, ali je zato jeste do Pupina, pa se u ovom, kao i u mnogim drugim slučajevima, pokazalo da je bio pravi čovek na pravom mestu i u pravo vreme.

Konstantin Danil, Gospodja Teteši, 1835-1840 (Narodni muzej u Beogradu)

Umetnička dela koja su za Narodni muzej otkupljivana Pupinovim sredstvima, najvećim delom su dospela u muzej tokom dvadesetih godina prošlog veka. U knjigama inventara umetničkih predmeta Narodnog muzeja, zabeležene su sledeće slike koje je Pupin kupovao i kao svoj legat poklonio muzeju: Uroš Predić, Siroče (1888), Uroš Predić, Hercegovački begunci (1889), Paja Jovanović, Portret Mihajla Pupina (1903), Paja Jovanović, Portret Varvare Pupin (1903), Konstantin Danil, Portret gospođe Vajling (1835-1840), Konstantin Danil, Portret g-đe Teteši (1835-1840), Vlaho Bukovac, Ruđer Bošković (1919), Nikola Aleksić, Portret žene sa belom kapom (1851), Novak Radonić, Portret Dimitrija Saračevića (1857), Novak Radonić, Portret Perside Saračević (1857), Pavle Simić, Portret prote Jovana (Inokentija) Pavlovića (1853) i Georgije Bakalović, Portret Jevrema Obrenovića (1835). Takođe, zahvaljujući sredstvima iz Pupinove zadužbine ili fondacije, 1933. godine nabavljeni su portreti ugledne trgovačke porodice Jovičević iz Donjeg Milanovca – Jovana, supruge Ljubice i ćerke Mileve, kao i njihovog zeta, beogradskog trgovca Miše Živanovića, koje je u Beogradu sredinom XIX veka naslikao poznati portretista Uroš Knežević.

Pupinov umetnički legat u sklopu izložbe o Pupinu u Istorijskom muzeju Srbije. (April 2016, Artis Centar)

Naročitu osobenost ovog legata u Narodnom muzeju, međutim, čine portreti Mihajla Pupina i njegove ćerke Varvare, koje je, prilikom svoje posete Americi 1902–1903. godine, naslikao jedan od najvećih srpskih umetnika Pavle Paja Jovanović. Iz susreta i poznanstva dva velikana, neosporno da je moralo ostati još nešto sem izuzetnih portretskih dela. Pupin se prijateljski ophodio prema Paji Jovanoviću, izuzetno je cenio njegovo slikarsko majstorstvo i koristio je svaku priliku da svom zemljaku boravak na novom kontinentu učini prijatnim. I pre nego što su se sreli i upoznali, dosta su znali jedan o drugom: Pupin o Srbinu slikaru, koji je svetu proneo slavu svojim portretima, žanr-scenama iz života naroda na Balkanu i Orijentu i monumentalnim istorijskim kompozicijama, a Paja Jovanović o Srbinu naučniku, koji je svojim dostignućima i pronalascima zadužio ne samo svoj narod, nego i čitavo čovečanstvo.

Pupinovi pokloni i zaveštanja predstavljaju jedan od načina bogaćenja muzejskih fondova. Za Narodni muzej legat Mihajla Pupina ima višestruk značaj. On ne govori samo o umetničkim delima i njihovom značaju, nego i o dalekovidosti samog dobročinitelja. Otkupi dela njegovih savremenika-slikara i sakupljanje najznačajnijih ostvarenja srpskog slikarstva XIX veka, pokazatelji su i Pupinovih simpatija i sklonosti prema klasičnoj umetnosti i starinama uopšte. Ako bi ovome dodali i Pupinovu odluku iz 1932. da pri Narodnom muzeju osnuje svoju Zadužbinu koja bi nosila njegovo ime i čija bi svrha bila izdavanje publikacija srpskih starina, kao i da služi ” (…) s vremena na vreme za kupovinu dela srpskih umetnika za Narodni muzej“, onda je sasvim jasno koliki je doprinos velikog naučnika očuvanju naše istorijsko-umetničke baštine.

Petar Petrović,

istoričar umetnosti, viši kustos Narodnog muzeja u Beogradu

(Preuzeto sa www.narodnimuzej.rs)

 

Share on FacebookTweet about this on TwitterPin on PinterestShare on LinkedInShare on StumbleUponShare on Google+Email this to someone