post

Bogorodica Filermska: Trag božanske suze

Predanje kazuje da je ikona Bogorodice Filermske, velike svetinje Malteškog viteškog reda Sv. Jovana Jerusalimskog, najstarija sačuvana slika majke Hristove na svetu. Posebnu draž, dah gotovo nestvarne istorijske avanture ovoj religioznoj slici, koja se smatra i čudotvornom, počituje legenda koja tvrdi da ju je naslikao sveti apostol i jevanđelista Luka prema živom modelu, odnosno s blagoslovom same Bogorodice. Kako je apostol Luka, daroviti grčki lekar sa profinjenim smislom za pisanje i slikanje, zapravo jedini od četvorice jevanđelista koji nije sreo Hrista, jer se njegovim učenicima priključio tek nakon događaja na Golgoti, lik žene neodređenih godina iz čijih očiju, ali i čitavog izraza potresno zrači otmena tuga u celini odgovara onom duševnom stanju i raspoloženju u kome je autor najstarije i najzagonetnije ikone na svetu mogao zateći Mati Božiju.


Ikona Bogorodice Filermske, Plava kapela, Cetinje. Foto@Lazar Pejović

Nadalje, jedna verzija predanje tvrdi da je ova ikona nakon boravka u pustinji, među Nazarenima, preko Jerusalima i Antiohije stigla do pridvorne crkve Vlaherenske palate, rezidencije vizantijskih careva u Carigradu, te da je prilikom prvog pada Carigrada 1204, u velikoj krstaškoj pohari, kao plen pripala vitezovima reda Svetog Jovana Jerusalimskog. Sa njima je, navodno, ponovo stigla u Svetu zemlju, a zatim na Kipar, Rodos i konačno Maltu.

Romansirana povest Malteškog viteškog reda, s druge strane, svedoči da je u pitanju sveta slika koju su Jovanovci zatekli prilikom svog dolaska na Rodos oko 1306-9. godine, a koja je navodno sama doplovila morem iz Svete zemlje kao uteha življu ovog ostrva, koje je često bilo poprište ratova, osvajanja i krvoprolića. Jovanovci su je tada, kako kazuje legenda, prihvatili kao svoju zaštitnicu, a sa težnjom stvaranja sopstvene-krstaške države ona zaista postaje svojevrsna svetinja-znamenje velikog magistra kao vladara, odnosno vitezova kao njenih podanika, pa se često sreće i pod imenom Viteška Madona.

Kad su Jovanovci 1484. godine od turskog sultana Bajazita II dobili na dar deo ruke Svetog Jovana Krstitelja, a od Ludviga XII, početkom 16. veka, česticu Časnog krsta na kome je razapet Isus Hristos, ustanovljene su najveće svetinje ovog krstaškog viteškog reda. Sveti predmeti bez kojih je svaka funkcija reda – od iniciranja viteškog statusa do izbora i postavljenja velikog magistra – praktično lišena višeg, spiritualnog smisla i neposrednog, božanskog blagoslova.

Opsada Rodosa 1480, Giljermo Kaorsin, Gestorum Rhodiae commentarii,MS lat. 6067, Nacionalna biblioteka, Pariz

Burni usud verskih ratova čiji su inicijatori i nosioci bili upravo „oslobodioci“ Svetog Groba i Svete zemlje, odnosno krstaši svih redova, pa i Jovanovci, rezultiraće žestokom odmazdom nad ovim vitezovima, a u prvom redu onu ojačalih Turaka, kad god je za to postojala prilika. Prva opsada Rodosa odigrala se 1480, a istorija Malteškog viteškog reda izrekom kaže da je i tada baš kao i tokom pretnje od turske invazije 1513, odnosno opasde 1522, Filermska ikona nošena oko zidina koje su se kupale u krvi. Čudotvorni lik zaštitio je Jovanovce u njihovom staništu na legendarnom ostrvu zmija, tački sa koje je antički Kolos posmatrao Mediteran. Međutim, Sulejmanu Veličanstvenom i njegovoj armadi koja je 1524. godine uz muziku zauzimala moćno krstaško utvrđenje na Rodosu, istovremeno ubijajući protivnike i proslavljajući rođenje sultanovog sina prvenca, nije moglo da se suprotstavi nikakvo čudo. Tako su Jovanovci bili prinuđeni da zajedno sa svojim svetinjama napuste ostrvo zauvek. Preživeli vitezovi su otplovili u pravcu bliskog italijanskog kopna gde će se zadržati sve do 1532. godine kada će se ustoličiti na ostrvu Malti, sedištu svoje nove države po kojoj i danas nose ime – Malteški vitezovi.

Stepan Ščuki, Pavle I od Rusije, 1797, Tretjakovska galerija, Moskva. Foto@Wikimedia

Padom Malte pod Napoleonovu upravu 1789. godine, verujući da će im ruski imperator Pavla I Romanov pomoći da povrate svoje uzurpirane posede, u Rusiju izbegli Jovanovci 3. avgusta 1799. poklanjaju pravoslavnom suverenu svoje najveće svetinje. Ruski car je dao da se postojeći okov ili srebrna riza kako je nazivaju istoričari Malteškog viteškog reda, zamene daleko skupocenijim zlatnim ukrašenim dijamantima, rubinima i plavim safirima. Druge dve Malteške svetinje koje je imperator primio na dar zajedno sa Filermskom ikonom tokom svečanog ceremonijala kada je od strane grupe vitezova i velikog magistra Ferdinanda von Hompeša, proglašen zaštitnikom reda i novim velikim magistrom, dobile su raskošne kutije urađene od istog materijala i u istom stilu. Svi predmeti, a prema stručnoj analizi koju je pokojni dr Ljudevit Berić, minerolog iz Zagreba, obavio na Cetinju 1978. godine, nose identičan žig odgovarajuće carske radionice čije poreklo do sada nije istraživano.

Svetinje, „odevene“ u novo ruho, smeštene su u Carsko selo-Gatčino nadomak Sankt Petersburga gde su čuvane sve do 1920. godine. Upravo zahvaljujući carevoj odluci da ne drži ove dragocene relikvije u Zimskom dvorcu u Petersburgu, one su izbegle skrnavljenje, a možda i potpuno uništenja u burnim danim Oktobarske revolucije. Iz Gatčina su Malteške svetinje tajno prenete u Estoniju i predate jednom od malobrojnih preživelih članova porodice Romanov, carici-majci Mariji Fjodorovnoj. Jedno vreme su čuvane u vili „Vidor“, caričinoj privatnoj rezidenciji u Kopenhagenu, a da bi nakon njene smrti, odlukom Ruske crkve van Rusije, a najverovatnije u znak blagodarnosti Srbima koji su nakon oktobarske revolucije pružili u svojoj zemlji utočište hiljadama prebeglih Rusa, tri svetinje bile poverene na čuvanje 1932. godine vladajućem domu Karađorđevića i smeštene u pridvornu kapelu Belog dvora na Dedinju.

Pronalaženje Malteških svetinja u Ostrogu 1952. godine, materijal MUP-a Crne Gore; izgled ikone u vreme kada je predata kralju Aleksandr I Karađorđeviću. Foto-dokumentacija Artis centra.

Izbijanjem Drugog svetskog rata Malteške svetinje stižu sa kraljem Petrom II Karađorđevićem i njegovom pratnjom u manastir Ostrog gde su predate na staranje blaženopočivšem patrijarhu Gavrilu Dožiću, koji se u vreme sloma Kraljevine Jugoslavije i sam našao u staništu Sv. Vasilija Ostroškog. Mladi kralj je sa Kapinog Polja kraj Nikšića, neposredno po Cvetima 1941. zauvek napustio zemlju kojom je tako kratko vladao, a odmah po njegovom odlasku stigli su Nemci i uhapsili patrijarha Dožića. Svetinje, kao i neprocenjivu količinu novca, zlata i drugih dragocenih predmeta, zaostalih za kraljem, dvorom, patrijarhom i državnom blagajnom, tokom čitave okupacije je sakrivao iguman ostroški Leontije Mitrović. Filermska ikona je tako od 1941, pa sve do 18. septembra 1952. godine, kada je zajedno sa druge dve relikvije Jovanovaca zaplenjena od strane crnogorske Udbe, počivala na sigurnom, u podu igumanske kelije u Ostrogu.

Nakon što je snimljena osam milimetarskom kamerom tih dana kada su nove vlasti, a po prethodno pristigloj dojavi, vršile premetačinu ostroških crkava i konaka, ikona je u narednih četvrt veka, kao u nekom fantastičnom romanu, tihovala zaključana u policijskim sefovima. U tom periodu sa njenog zlatog okova je ukraden središnji, plavi safir, na čije mesto je umetnuta ženska briljantska minđuša sa tzv. ruskom kopčom. Iako su pojedinci pokušavali da spekulišu kako je kamen nestao u vreme kada je ikona bila u manastiru, i pomenuti snimak kamerom, a posebno Izveštaj komisije za procenu ovih vrednosti, čije faksimile kao ekskluzivan dokument sadrži ova studija, jasno ukazuju da je kamen bio na ikoni u momentu policijske zaplene.

Centralni plavi safir zamenjen jevftinom minđušom, detalj Filermske ikone, deralj. Foto@Lazar Pejović

Tek 20. januara 1978, kada su neki novi vetrovi dunuli preko Balkana, Verska komisija Socijalističke Republike Crne Gore, donela je odluku da na diskretan način otvori policijske sefove i svetinje učini dostupne javnosti, predajući ruku svetog Jovana i česticu Časnog krsta Cetinjskom manastiru, a ikonu Bogorodice Filermske Muzejima na Cetinju. Vest da su pronađene Malteške svetinje, za koje se više od pola veka verovale da su trajno izgubljene u ratnom vihoru, dobila je efekat svetske senzacije, a maleno Cetinje postalo je poprište zbivanja koja će ga trajno prodrmati iz učmalosti duge gotovo stotinu godina.

(Odlomak iz zbirke studija i eseja “Pigmenti i zlato” Tamare Ognjević, koja se nalazi u pripremi za štampu)

Tamara Ognjević,

istoričarka umetnosti i pisac, 

Artis Center

© Artis Center 2020

post

Mira Adanja-Polak: Kneginja Jelisaveta-Ono što niste videli!

Četrvrtak, 17. oktobar, 18 časova – Istorijski muzej Srbije – Prateći programi izložbi Kneginja Jelisaveta-Dugo putovanje kući 

Kneginja Jelisaveta i Mira Adanja-Polak. Iz foto-dokumentacije Mire Adanje-Polak.

Ugledna novinarka i televizijski autor, Mira Adanja-Polak, i kneginja Jelisaveta se poznaju i sarađuju duže od tri decenije. Ako možemo reći da postoji osoba koja je kamerom i reči zabeležila povratak kući Jelisavete Karađorđević, ali i čitav niz nepoznatih ili manje poznatih detalja iz istorije porodice kneza Pavla Karađorđevića, onda je to nesumnjivo Mira Adanja-Polak. Veći deo ovog istorijski kapitalno značajnog materijala emitovan je u emisijama „Ekskluzivno“ Mire Adanja-Polak. Dokumentarni zapisi čije će najznačajniji delovi biti prikazani u okviru ovog pratećeg programa radjeni su u dužim periodima istraživanja i nose zanimljiva sećanja na ono kako su i kada zabeleženi, pa zato predstavljaju važna svedočanstva koja dopunjavaju sliku o životnom opusu Jelisavete Karađorđevic tokom poslednje tri decenije.

Tim povodom imamo izuzetnu čast da najavimo gostovanje Mire Adanje-Polak u okviru pratećih programa izložbe o zaostavštini kneginje Jelisavete, tokom kojeg ćemo kroz razgovor Mire Adanje-Polak i Jelisavete Karađorđevic, kroz njihova sećanja, biti u prilici da o kneginji saznamo više.

@Artis Center 2019

post

Ruka koja je krstila Hrista

Krštenje Hristovo, Bogorodica Ljeviška, Prizren, 14. vek, kopija freske. Galerija fresaka, Narodni muzej u Beogradu

Kada je pre više od dve hiljade godina na reci Jordan sveti Jovan Preteča podigao desnu ruku da krsti sina Gospodnjeg nije mogao ni sanjati put svoje desnice kroz istoriju. Od Sevasteje preko Antiohije do Carigrada, Malte i Rusije, sve do Crne Gore i Cetinjskog manastira gde se i danas nalazi.

Desna ruka svetog Jovana Krstitelja, čestica Časnog krsta na kome je razapet Isus Hrist, i ikona Bogorodice Filermose, koju je po predanju naslikao sveti apostol i jevađeliste Luke – tri su hrišćanske svetinje koje već dva veka prizivaju hodočasnike i pljačkaše, fanatike i radoznalce, vernike i ateiste.

Da li su verodostojne? – pitaju se skeptici. Nema li nekoliko ‘tih ruku’? – hteli bi da znaju sumnjičavi.

Mnogo zagonetki kada su u pitanju ove velike svetinje, među kojima možda najprovokativnija ona gde se nalazi središnji plavi safir sa ikone Bogorodice Filermose, koji se sigurno nalazio na skupocenom okovu ove svete slike kada je ona, zajedno sa rukom i česticom Časnog krsta, odnesena 1952. iz manastira Ostrog, gde je skkrivana tokom Drugog svetskog rata. Preciznije, zaplenjena po nalogu ondašnje crnogorske državne bezbednosti (UDBA) i na nekoliko decenija smeštena u policijski trezor.

Ali to nije početak ove priče …

Sveti Merkurije u prisustvu Svetog Đorđa, ubija Julijana Otpadnika, poznovizantijska ikona.

Gnev cara otpadnika

Predanje kaže da je po pogubljenju svetog Jovana Krstitelja od strane cara Iroda, koji je svetiteljevom glavom nagradio Salomin legendarni ples, obezglavljeno telo sahranjeno u samarjanskom gradu Sevasteji. Obilazeći Svetu zemlju jedini apostol i jevanđelista koji nije bio neposredno uz Hrista, Luka, poželeo je da Krstiteljevo telo prenese u Antiohiju. Sevastejci nisu hteli da se odvoje od velike svetinje, ali su apostolu Luki dozvolili da u Antiohiju odnese dragocenu desnu ruku Jovanovu, koja je krstila Hrista.

Dolaskom na vlast poslednjeg cara iz Konstantinove dinastije, Julijana Otpadnika, nastao je teror nad hrišćanima i njihovim svetinjama. Julijan, pobornik paganskog politeizma, naredio je razaranje crkava, spaljivanje svetih mošti i progon hrišćana kakav se nije pamtio još od vremena poslednjih mnogobožačkih vladara na rimskom tronu. Spaljeno je tada i Krstiteljevo telo u Sevasteji zajedno sa crkvom koja je u međuvremenu podignuta nad njegovim moštima. Odmazdu gnevnog cara zaustavila je iznenadna smrt u boju i hrišćanstvo je moglo da odahne.

Hrist kruniše vizantijskog cara Konstantina VII Porfirogenita, slonovača, 10. vek. Puškinov muzej, Moskva

Pod zaštitom pravoslavnih imperatora

Proći će nekoliko vekova pre nego što će, kako vele anali, ‘agarjani (Turci) zagospodariti Antiohijom’, a izvesni snalažljivi hrišćanin Jov uz pomoć lukavstva i hrabrosti uspeti da prenese Krstiteljevu ruku u Carigrad. Bilo je to uoči Bogojavljenja 956. godine kada je Vizantijom vladao car-naučnik, Konstantin VII Porfirogenit. Ruka je uz najveće počasti smeštena u pridvornu carsku crkvu na Vlaherenskom dvoru da bi odande zamršenim putevima stigla u posed Malteškog reda Svetog Jovana Jerusalimskog, čiji su utemeljivači vitezovi-krstaši. Jedna verzija kaže da su je dobili na dar od moćnog turskog sultana Bajazita drugog, iako je daleko verovatnije da je u njihov posed došla u velikoj pljački koja je usledila nakon prvog pada Carigrada 1204. godine, kojeg su osvojili upravo krstaši.

Vladimir Borovikovski, Pavle I Romanov u odeći velikog magistra Malteškog reda, 1800. Ruski muzej, Petersburg

Kako bilo da bilo, 1798. ruka, kao velika relikvija Malteških vitezova, stiže u Rusiju. Ondašnji ruski imperator Pavle Petrovič Romanov ustupa vitezovima Voroncovski dvoraca (danas učilište Suvorov) u Petrogradu, gde oni smeštaju svoj konvent i grade katoličku crkvu Svetog Jovana Jerusalimskog u koju će smestiti i ruku Jovana Krstitelja. Imperator u znak zahvalnosti od vitezova dobija titulu Velikog magistra i jedinstveni duhovno-diplomatski dar – ruku Svetog Jovana, česticu Časnog krsta i ikonu Bogorodice Filermonske.

Krstiteljeva ruka u raskošno ukrašenoj kutiji, radu zlatarskih radionica u službi imperatora Pavla I Romanova, 18. vek

Ali, carska milost je bila kratkog veka. Pavlov naslednik Aleksandar prvi, pobedilac Napoleona na Borodinu i pariski trijumfator, prvo odbija titulu Velikog magistra, a zatim 1817. ukida i Malteški viteški red u Rusiji. Svetinje su zadržane u Gačinu, a Sinod Ruske pravoslavne crkve će ustanoviti 25. oktobar kao dan kada se posebno svetkuje njihov prenos u Rusiju.

U požaru revolucije i rata
Velika oktobarska revolucija, kao što je dobro poznato, u nepovrat je zatrla mnoštvo vekovima poštovanih vrednosti u Rusiji. Gotovo čitava carska porodica je likvidirana, ali majka cara mučenika Nikolaja II Romanova, carica Marija Fjodorovna, uspela je da se preko Krima i Londona domogne Danske. Sa njenim blagoslovom, obzirom da je ona bila poslednji čuvar Gačinskih svetinja, one su prenete u ondašnju Kraljevinu Jugoslaviju, i stavljene pod patronat kralja Aleksandra I Karađorđevića, kao poslednjeg pravoslavnog suverena. Kralj je prema ruskom uzoru smestio svetinje u pridvornu crkvu Belog dvora u Beogradu gde su čuvane sve do 1941. godine, odnosno do izbijanja novog svetskog rata.

Ostroški iguman Leontije Ninković čuvao je tokom rata svetinje u podu svoje kelije gde ih je 1952. pronašla crnogorska UDBA. Policijski snimak svetinja u trenutku pronalaska. Foto@Dokumenatcija Buda Simonovića

U aprilskom rasulu, napuštajući prestonicu mladi kralj Petar II poneo je sa sobom i svetinje iz pridvorne crkve. Premda je on sam sa svoje poslednje stanice u manastiru Ostrog, gde se zadržao manje od jednog dana, napustio zemlju zauvek, ruka svetog Jovana je ostala u Ostrogu. Pomno čuvana zajedno sa druge dve relikvije tokom Drugog svetskog rata u Ostrogu, biće 1952. zaplenjena od strane ondašnje vlasti. Tek 1968. godine, Marko Kalanj, iguman Cetnjskog manastira i lični sekretar mitropolita Danila Dajkovića, biće obavešten od jednog pripadnika DB-a gde su dragocenosti iz Ostroga. Tajnim dogovorom, a obzirom na tadašnju političku klimu, neimenovane crkvene stvari država predaje Cetinjskom manastiru. U riznicu manastira smeštene su 1979. godine, ruka Krstiteljeva i čestica Časnog krsta, dok je prema naređenju ondašnjeg predsednika Crne Gore, Marka Orlandića, Filermoska ikona predata Narodnom muzeju Crne Gore na Cetinju u čijoj se Plavoj kapeli, namenski oblikovanoj za ovu izuzetno dragocenu sliku, i danas nalazi.

Patrijarh ruski i mitropolit moskovski Aleksije II pred rukom Jovanovom u Cetnjskom manastiru 2006. godine. Foto@AP

Sinod Srpske pravoslavne crkve tek je 31. oktobra 1994. bio u situaciji da objavi šta se krije pod imenom jedne od tih “crkvenih stvari”, kako su se nezvanično nazivale ove svetinje. Bila je to desna ruka svetog Jovana Krstitelja.

Vernici su se obradovali, skeptici visoko podigli obrve, Rusi poželeli da im se svetinja vrati, katolici zagrmeli da je prava ruka kod njih u Italiji. Naime, ista je navodno stigla iz Žiče gde ju je sa svetinjama koje je dobio u Nikeji 1219. smestio lično Sveti Sava, a da bi nestala u velikoj kumanskoj pohari krajem 13. veka, kada je “Mater svih srpskih crkava” spaljena i opljačkana. Sa strane su stigli i glasovi da – “jedna ruka Krstiteljeva postoji i u muzeju Top Kapi palate u današnjem Istanbulu”. Zanimljivo je, takođe, da se u Crnoj Gori dugo verovalo da je Krstiteljeva ruka zapravo ruka apostola i jevanđeliste Luke!

Ikona Bogorodice Filermose i Plava kapela u kojoj se danas čuava na Cetinju. Foto@Narodni muzej Crne Gore

U svekolikom uzbuđenju jedno je sasvim sigurno – i sam Krstitelj, da je mogao da nasaluti, šta će sve pratiti njegovu desnicu kroz istoriju, onog dana kada je podigao nad glavom Hristovom da ga krsti vodom iz Jordana, bio bi zapanjen. On je u svojoj skromnosti mislio da je nedostojan i da razveže sandale Sina Božijeg sa istom količinom sigurnosti sa kojom današnji vrletini svet misli da mu je sve dopušteno.

Tamara Ognjević

istoričarka umetnosti i književnica 

© Artis Center 2018