post

Mediteran kao umetnička inspiracija prve polovine 20. veka

Detalj postavke izložbe Mediteran u delima iz kolekcije Pavla Beljanskog. Foto@SZPB

S promenom u političkoj istoriji Mediterana u 19. veku pojedini umetnici kreću put Severne Afrike i Arabije, oduševljeni drugačijim načinom života i običajima orijentalnog sveta. Više nije samo antičko nasleđe Italije ili Grčke idejna vodilja u istraživanju ili korišćenju mediteranskih motiva. Otkrivaju se novi prostori Sredozemlja, nove luke, nove boje, drugačiji odnosi, koji opčinjavaju umetnike i kroz romantizam i orijentalizam uplovljavaju u evropsku umetnost, prvenstveno kroz francusko slikarstvo. Tematski okvir se takođe širi, te su predstave harema, kupatila, posebno odaliski, postali slikarski motivi ili inspiracija za pojedina prekretnička dela u istoriji umetnosti.

Uticaj orijentalnog Mediterana prepoznajemo i u jednoj od najčuvenijih slika iz kolekcije Pavla Beljanskog, Velikoj Izi (1882) Vlaha Bukovca (1855-1922), ne samo u izboru motiva, već i u odluci da mu kao narativ posluži rečenica iz romana Aleksa Buvijea, Velika Iza“Nakon što se osvežila orijentalnim mirisima, raspuštene kose, pružila se se gola i predivna na crni baršun.” Orijent je prisutan u svim elementima enetrijera na slici: od ibrika, lavora sa sunđerom, teških, masivnih draperija do prostirke sa lavovskom glavom. Iako se delo motivom u potpunosti uklapa u devetnaestovekovne predstave odaliski, u tumačenju njenog nastanka i umetničkih domašaja u odnosu na tada aktuelno stvaralaštvo izdvaja ga shvatanje popularne literarne teme i njeno korišćenje i u svhru promocije. Slikana kao delo akademizma sa elementima orijentalizma, ova je slika bila “vrhunac” konvencionalnog pariskog Salona, prihvaćena od strane francuske publike koja je veličala i autora i delo.

Vlaho Bukovac, Velika Iza, 1882, Spomen-zbirka Pavla Beljanskog, Novi Sad

Nakon fascinacije Orijentom tokom velikog dela 19. veka, Evropska obala Mediterana je na zalasku veka donela nove uticaje na umetničke tokove. Francuska rivijera, od 1888. godine zbog plavetnila Mediterana na njenim obalama poznata i kao Azurna obala, postala je mesto koje posećuju, borave ili trajno nastanjuju impresionisti i postimpresionisti. Kad je Klod Mone s Renoarom decembra 1883. godine išao u posetu Sezanu u Estak, prva stanica na Mediteranu im je bio Monako. Susret s toplom klimom juga, bujnom i egzotičnom vegetacijom, palmama i stablima limuna bio je potsticaj da ovaj predeo Mone nazove “najlepšim mestom na celoj Rivijeri”, kao i da se odluči za putovanja i boravke na italijanskoj i francuskoj rivijeri (1884-1888) i poseti Veneciju (1908). Tokom četvoromesečnog boravka u Antibu (1888) Mone će naslikati niz impresionističkih veduta s motivima borova, obale, starog grada i Primorskih Alpa u daljini, u kojima se s promenama mediteranske svetlosti kroz drveće, menja temperatura i atmosfera na slikama. Pored ovakvih povremenih, ili dugotrajnih, korišćenja blagodeti mediteranske inspirativne ponude, pojedini umetnici su se, poput Sinjaka ili Matisa, odlučili da im Sredozemlje iz tih razloga postane i trajno odredište.

Klor Mone, Antib, 1888, Galerija Korto, London

Sunce, boje, istorija i nasleđe Mediterana opčinjavali su mnogobrojne umetnike svih generacija i raznolikog porekla, među njima i autore iz kolekcije Pavla Beljanskog. Kao i njihovi savremenici, u svetlosti, pejzažima i kolorističkom bogatstvu Mediterana, tražili su nove podsticaje za eksperimente u prožimanju boje, svetlosti i forme, a u istorijskim dubinama crpli su inspiraciju i motive za nova, savremena shvatanja slike. Ali nisu ni sve boje Mediterana iste, kao što nisu ni sve njegove obale, niti nasleđa koja nude. Nisu se ni umetnici iz kolekcije Beljanskog obreli na svim od tih “hiljada mora” u dva velika bazena Mediterana, istočnom i zapadnom, ispresecana poluostrvima i ostrvima, koja formiraju uska mora bogata istorijskim značenjima i vrednošću.

U tom nizu mora, Egejsko, Jonsko i Tirensko imala su presudan uticaj na slikarstvo prve generacije srpskih modernista. Na Egejsko mora, na Atos, uputio se Milan Milovanović: otkrivao Hilanadar i Svetu Goru, ožarene suncem, proučavao treperenje atmosfere i odbleske, optičko mešanje boja, plave senke, žutu svetlost. Na jednoj od ključnih pozicija sredozemnog sveta, na ostrvu Krfu u blizini Otranstkih vrata, gde se Jonsko more spaja s Jadranskim, bio je prvi susret sa Mediteranom za većinu pripadnika te generacije. Iscrpljeni povlačenjem preko Albanije tokom zime 1915/16. godine, na ovom su ostrvu bujnog zelenila, uz mediteransko sunce, našli preko potreban mir, novu snagu i inspiraciju za drugačije shvatanje slikarskih motiva. Pojedini su se uputili i na široko Tirensko more, prepuno istorije, gde se vidi značaj pomorskih luka još iz vremena Etruraca, i tu nastavili da razvijaju svoje mahom impresionističke ideje.

Milan Milovanović, Crvena terasa, 1920, Spomen-zbirka Pavla Beljanskog, Novi Sad.

Jadransko more, “najkoherentnija morska oblast” Mediterana, bilo je inspirativno za dve generacije modernista. Ono je nadahnulo autore koji su, obrazovani na temeljima minhenske Akademije, istraživali svetlost na Mediteranu da bi shvatli impresionizam i postimpresionizam, ali je bilo i veliki podstrek umetnicima koji su stasali posle Prvog svetskog ratai umetnička iskustva i domete stečene u Parizu i na Azurnoj obali poneli sa sobom u domovinu. Azurna obala im je pružila jedinstvo kopna, jarke boje, bujnu vegetaciju i sunčane predele Mediterana na kojima se pod toplinom u atmosferi razliva forma. Na razuđenoj obali Jadranskog mora suočavali su se s različitim pejzažima, ponekad manje gostoljubivim, više istorijskim, i birali su motive bliže svakodnevnim, u skladu s trenutkom. Kod prve generacije, boravak na morima Sredozemlja bio je ujedno period pukog opstanka, preživljavanja, iz kog su u novom naletu dobijene životne energije, nastali čitavi opusi. Druga generacija je na Mediteranu, odnosno na Jadranskom moru, sagledavala i aktuelne tendencije povratka prirodi i kolorizmu u evropskoj međuratnoj umetnosti. Dolazili su na obale mora u potrazi za odmorom od kontinentalnog života, novim inspiracijama i kolorističkim efektima koji su jedino tamo bili dostupni. Mediteran im je ponudio sve svoje tematske raznovrsnosti, a oni su mu zajedno ispevali “himnu svetlosti” i boja.

Jasmina Jakšić Subić, 

istoričarka umetnosti, kustos Spomen-zbirke Pavla Beljanskog,

autroka izložbe Mediteran u delima iz kolekcije Pavla Beljanskog

 

Odlomak preuzet i priređen iz kataloga izložbe Mediteran u delima iz kolekcije Pavla Beljanskog

(Izdavač: Spomen-zbirka Pavla Beljanskog, Novi Sad, 2018)

© Artis Center 2018

 

post

Mediteran Vladimira Pištala

Petar Dobrović, Veliki maslinjak na Lopudu, 1928. Kuća legata – Galerija Petra Dobrovića, Beograd.

“Mediteran – šapućem… – to je svadba hiljada makedonskih plemića sa hiljadama persijskih princeza. Sećanje na Aleksandra, sina Amonovog. Helenističe kraljevine od kojih je najvažnija – Rim.

To je nekoliko ari morskih čudovišta i divljih veprova na mozaicima u Tunisu. To je Magna Graecia. To je vikinško-arapsko-grčka mešavina Palerma. Trgovina biberom između Porte i Serenisime. Četvrtina arapskih reči u zlatnom veku Španije.

To su antičke menjačnice gde se menjao novac za novac, a bogovi za bogove.

To je mrmljanje molitava – krvavom Isusu i žestokom Prijapu.

To je gnom delfinskog čela koji je popio kukutu i tugu svojih učenika ispravio kao logičku grešku.

Mediteran su i sandale koje su igrale oko mršavih zglobova raspetog sofiste.

Mediteran su mladići kudravi kao čempresi i starice koje ćućore po crkvama. To je čežnja za telima i za morem. Votivne ruke i noge kraj oltara. To su žuti prsti sveće. Onesvešćujuće sunčanice. Kopnjenje iza tamnih škura. Trešteće tarantele. Bikovski basovi Napulja. Buzuki. Nauljene kose. Kaćiperke i razmetljivci. Južnjački pederi, kurve, maske, klovnovi, lažovi, pevači, rvači i žderonje. Molitva bogu koji se zove strast: Osećam, dakle jesam. Jebi se, Dekarte! To su flamenko i fado. Žene sa kosama kao kavijar, što tuku muve kastanjetama. Trgovi što se puše od sunca kao žigosana goveda. I gle: toreadori se uspravljaju u bleštavim arenama! Karmen draži bika suknjama!

– Mediteran – ponavljam – to je Rumijeva svetlost koja skida veo sa sveta. To su dostojanstvene toge koje su postale galabije. To su najtanja mesta na našem unutrašnjem moru, Dardaneli sa konturama Konstantinopolja. Herkulovi stubovi, Gibel Tarik – Gibraltar, sa svojim majmunima. To su islamski natpisi – nebeski grafiti u kojima je reč božja postala tečna. Povrh plaveti, jasni glas sa minareta poziva boga: dođi i igraj u meni!

To su crkve koje su se uplele u džamije koje su se uplele u kasnije crkve. To je Gaudijeva molitva, koja je igra. Žuti hramovi od tufa. I Vetroviti Sunion. Jedrilice koje se trkaju sa delfinima. Karirani stolnjaci računi u čašama.

Ignjat Job, Nedelja, 1932/33, Spomen-zbirka Pavla Beljanskog, Novi Sad

To su tri starice u crnom koje izgledaju kao personifikovane slutnje. Bevanda. Boće, domine, šijavica. Govor ruku. Epileptična žestina svađa. Vendete. San o milosti. Svetac prevrnutih očiju nad svakim kvartom i cika lastavica.

To je Kavafijeva vizija grčkih luka i pristaništa.

To je krava koja viri iz likijske grobnice.

To su vertikalne zenice mačaka, horizontalne zenice koza. Podnevne utvare. Amfiteatri šapućućih duhova. Lebdenje u akvarelu parkova.

To je odbijanje sunčeve svetlosti od mora, dimljivo lelujanje preko borova i ples po stenama. To su mumije u katakombama i stogodišnji recepti za sladolede. To su bura i kiše. Miris divlje smokve i pasje mokraće. To su fajumske freske, sa očima mojih rođaka. To je muzika iz filma “Mediteraneo”:

Una faccia una razza.

Mediteran su oleandri i buganvilije. Ljudi ogrnuti togama vetra. Okrečena sela. Plava vatra koja vode nikud. To su procesije kiparsko-libankso-koptske sa ikonama i meduzama.

To su mačkoliki tipovi sa bradicama i slatko-kiselim osmesima, Kirkini ljubavnici, zapljuskivani penom, ustremljeni ka kraju sveta.

To je kad čovek i zmija piju iz istog pehara na pogrebnom piru. Sibile pod čempresima mrmljaju neprozirnu sudbinu. To su crnine i tragedije Mediterana. Mirni mrtvi na sarkofazima. Kapre što rastu iz grobnica. To su očnjaci kao praziluk koji štrče iz usta Gorgone.

To su svi ti momci i njihove cure posle plivanja i pića. Apstraktna orgija leta. Udružena radost svih feničanskih, slovenskih, grčkih, đenovljanskih, venecijanskih parova za tridest stoleća u trenutku vrhunca.

Vladimir Pištalo,

“Venecija: Knjiga metamorfoze”, odlomak,

Agora, Zrenjanin, 2011.

© Artis Center 2018

post

Izložbe: “Mediteran” na Trgu galerija

“Borovi” Mališe Glišića iz 1912. i Brodelov citat – detalj izložbe “Mediteran u delima iz kolekcije Pavla Beljanskog”, autorke Jasmine Jakšić Subić. Spomen-zbirka Pavla Beljanskog, Novi Sad 2018. Foto@Tamara Ognjević

Mediteran je “Hiljadu stvari u isti mah…Nije to jedan pejzaž, već bezbroj pejzaža. To nije jedno more, već sled mora […] To je susret sa drevnim stvarima koje su još žive, koje dodiruju ultramoderno ili su u saglasiju sa ultramodernim,” misao je Fernana Brodela zabeležena u njegovoj studiji “Mediteran: Prostor i istorija”. Jednostavna, nepretenciozna, a suštinska, ova  misao je svojevrsna tačka inicijacije istoričarke umetnosti Jasmine Jakšić Subić, kustosa Spomen-zbirke Pavla Beljanskog u Novom Sadu, autorke sinoć otvorene izložbe “Mediteran u delima iz kolekcije Pavla Beljanskog”, kojom je započelo ovogodišnje Leto na Trgu Galerija čiji su organizatori Galerija Matice srpske, Spomen-zbirka Pavla Beljanskog i Galerija Rajka Mamuzića.

U prohledno junsko veče ovim, novim “čitanjem” mediteranske “intervencije” unutar jedne pažljivo sakupljane i ukusom samog Beljanskog, diplomate i kolekcionara, uslovljene zbirke, na neobičan, gotovo opipljiv način, u Spomen-zbirku je stigao Mediteran. I onaj golom oku vidljiv, prožet plavetnilom i zlatom, koliko i mrkim zelenilom i vatrom, ali, pre svega, onaj metafizički, sveprisutan a dostupan samo mislima, egzotičan kao redak začin, zanavek utisnut u arhetipove kojima se čula raduju kao suncu i moru. Toliko slojevit i kompleksan kao dragulj sa hiljadu faseta koje u neshvatljivoj, magijskoj igri, bacaju istovremeno svaka za sebe jedinstveno svetlo, boju, notu, a da opet ta kakofonija čini savršenu harmoniju utkanu u samo jednu reč-roman: Mediteran.

Istoričarka umetnosti Jasmina Jakšić Subić, autorka izložbe “Mediteran u delima iz kolekcije Pavla Beljanskog”. Foto@Tamara Ognjević

Novo “čitanje” Jasmine Jakšić Subić je u ovom kontekstu i jednostavno, jer se može posmatrati kao izolovana epizoda svakog pojedinačnog dela, ali i kompleksno, jer teži da nam u jednom unapred zadatom okviru postojeće kolekcije, pripoveda o sveobuhvatnosti energije Mediterana, te njegove umetničke interpretacije uslovljene najširom paletom faktora – od onih društveno-političkih, preko određenih stvaralačkih meinstrimova unutar neke epohe, do intimnih, ličnih doživljaja stvaralaca. U tom okviru se sreću refleksije pomodnog orijentalizma umetnosti druge polovine 19. veka, upijanje svetla i tišine ratom iznurenih slikara srpske vojske u egzilu, vatrene ekspresije umetnika odraslih u mediteranskom miljeu, simbolizam stvaralaca postimpresionizma koji bi da more i kamen pretvore u misao artikulisanu umetničkim sredstvima, tajnoviti portreti svakidašnjih žena, erotične berbe, modre senke vrelih letnjih popodneva, plave kapije koje vode u našu najskriveniju emociju, mrtve prirode prožete srebrom i suncem …

Milo Milunović “Vetar sa Jadrana”, 1940. i publika kao aktivan učesnik u kreiranju izložbe. Foto@Tamara Ognjević

Čudesno je kako jednom prožeti Mediteranom umetnici zauvek nose sećanje na njegovo svetlo, ali i tamu. Podjednako oni rođeni u tamošnjim kamenim kolevkama što mirišu na so i ribarske mreže, kao i oni što su, kao leptiri privučeni mediteranskim nedokučivim, sveobuhvatnim svetlom, na trenutak uronili u taj zavodljivi, paralelni univerzum. Maestralno nam to pokazuje Jasmina Jakšić Subić uparujući kontinentalce poput Mališe Glišića, Marka Čelebonovića ili Peđe Milosavljevića sa mediterancima kakavi su Ignjat Job i Petar Lubarda. Istovremeno, ona nam sugeriše i revolucionarne promene koje donosi kraj jednog veka bremenitog salonskim akademizmom, zasićenog buržuaskim preterivanjem i dekorativizmom koji tako uspešno koketira s kičem. Pobunjeni umetnik beži iz svog zagušljivog gradskog ateljea u plener, njegov kist žudi za pokretom svetla i vode, platno se smanjuje, patentirana je prva tuba za boje, zrikavci i raspevani berači maslina ispunjavaju trenutke u kojima se rađaju slike okupane morem, zavodljive od pokreta nesavršenih, a opet tako zamamnih žena, rađa se jedna umetnost napojena suncem, toliko opipljivo lepa čak i kada znamo da ti borovi u toj mirnoj harmonij boja i formi, kakve vidimo na slici Mališe Glišića “Borovi” iz 1912, slute rat i smrt. No, ova slika, jedno od najreprezentativnijih dela srpskog impresionizma, odabrana kao vizuleni identitet izložbe, integriše sve one osobine Mediterana na kome i smrt ima kvalitet koji implicira transcedenciju u višu ravan iskustva, pre nego puko nestajanje.

Milan Milovanović, Crvena terasa, 1920. i citat Predraga Peđe Milosavljeviča – Mediteran kao neiscrpna inspiracija. Foto@Tamara Ognjević

“Na delima iz kolekcije Beljanskog  i u komparaciji s fazama u stvaralačkim opusima, možemo dodatno da primetimo u kojoj meri su ti boravci na moru, na obali, doprineli razvoju kolorizma u nacionalnoj umetnosti. Inspirisane Sredozemljem, različite umetničke ideje su se slile u sklad zajedničkog osećanja istog večitog i neprolaznog, istog sunca, kamena, hladno-toplih prepletaja u kojima forma biva sve manje važna, a sve više osećaj, trenutak,” zapisala je Jasmina Jakšić Subić u katalogu ove izuzetne izložbe koju će publika moći da vidi sve do 2. septembra tekuće godine.

Ignjat Job, Posle berbe, 1932. Foto@Tamara Ognjević

Postavkom koju čini 31 delo čak 13 autora (Stojan Aralica, Jovan Bijelić, Mališa Glišić, Petar Dobrović, Ignjat Job, Petar Lubarda, Milan Milovanović, Kosta Miličević, Predrag Peđa Milosavljević, Milo Milunović, Ivan Radović, Živko Stojsavljević i Marko Čelebonović) otvorena je prva etapa jedne izložbe koja ima za cilj da pokaže kontinuitet Mediterana kao umetniče inspiracije, njegovu drevnost koja neumorno potiče modernost – moć energije zasnovane na sintezi kulturnog predela i nasleđa kao autentični genius loci. U drugoj fazi publika će biti u prilici da vidi prateću izložbu “Mediteran nekada i sad” čiji su autori studenti slikarstva Akademije umetnosti u Novom Sadu, a koordinator profesor Goran Despotovski. Istovremeno za sve vreme trajanja izložbe svi zainteresovani će moći neposredno da učestvuje u sopstvenoj postavci “Pozdrav s mora”, slanjem fotografija i razglednica sa Mediterana na adresu Spomen-zbirke Pavla Beljanskog (Trg Galerija 2, 21 000 Novi Sad) ili postovanjem ovih materijala na FB stranicu galerije uz obavezni haštag #szpbmediteran.

Izložba sa tendencijom kreativne nadgradenje će biti otvorena do 2. septembra ove godine. Foto@Tamara Ognjević

U realizaciji izložbe “Mediteran u delima iz kolekcije Pavla Beljanskog” su pored autorke, Jasmine Jakšić Subić, učestvovali: Milica Orlović-Čobanov, Marta Đarmati, Julijana Stojsavljević, Dragana Bošković i Aksinja Kostić. Otvaranjem ove izložbe započelo je tradicionalno Leto na Trgu galerija, koje će ove godine u prvom redu biti inspirisano mediteranskim temama.

Tamara Ognjević,

istoričarka umetnosti i pisac

© Artis Center 2018

 

Program manifestacije Leto na Trgu galerija 2018.