post

Artisova draguljarnica: Mirišljave ogrlice

U okviru januarskog svetlucanja mi još malo zavirujemo u raskošnu riznicu malih-velikih remek dela evropskih majstora umetničkih zanata. Ovog puta među češke duvače stakla i jednu neobičnu, skupocenu formu nakita – ogrlicu sa priveskom u obliku bočice za parfem!

Najstariji arheološki nalazi ukazuju da su Česi iz Bohemije znali tajnu duvanja stakla već sredinom 13. veka. Kada u epohi renesanse otkriju tehnologiju proizvodnje providnog stakla, tvrđeg i jednostavnijeg za obradu rezanjem, stvoriće instituciju kristala iz Bohemije čija slava ne jenjava do danas. Od finih čaša i najrazličitijih posuda, preko kristalnih lustera i suvenira, pa do skupocenih bočica za parfem u formi nakita, koje su predstavljale pravi modni hit u epohi art nuvoa!

Bočice za parfeme u formi priveska koji se na lancu nosi oko vrata – remek dela češke primenje umetnosti staklarstva i juvelirstva

Izdvojili smo nekoliko reprezentativnih primeraka dvostruko radoznali – kakvi su se mirisi unutra nalazili, tačnije šta su dame tog vremena preferirale među mirisnim esencijama, i kako li su izgledale toalete uz koje je nošen ovako raskošan nakit?

© Artis Center 2019
post

Crkva Ružica i Kapela Svete Petke: Izmedju legende i čuda

Kapela Svete Petke, sagrađena 1937. prema projektu arhitekte Momira Korunovića, i pogled na Dunav. Foto@Tamara Ognjević

Romantična legenda pripoveda da je znameniti megdandžija Bogdan Jakšić, sin vojvode Jakše, imao tri sestre – Ružicu, Maricu i Cvetu. Ove pobožne plemkinje su navodno na Beogradskoj tvrđavi, početkom 15. veka, podigle tri crkve, nadomak neosvojive Jakšića kule, koja je i danas jedna od najzanimljivijih, rekonstruisanih srednjovekovnih građevina na Kalemegdanu. Crkve su ponele imena sestara, ali je među njima pretrajala samo ona ispod Zindan kapije, nadomak Dizdareve kule – Ružica. Iako istorijski dokumenti ne čuvaju sećanje na Jakšićeve kćeri, niti se iz njih može saznati da li je na Beogradskoj tvrđavi pre 19. veka postojala crkva Ružica, sasvim je sigurno da je ova romantična, u bršljan obrasla bogomolja, bez preterivanja jedinstvena među crkvenim građevinama širom sveta.

Crkva Ružica, prvi put obnovljena u vreme kneza Mihaila nakon 1867, a potom nakon Prvog Svetskog rata na inicijativu kralja Aleksandra I Karađorđevića. Foto@Tamara Ognjević

Konstantin Filozof beleži da je u vreme despota Stefana Lazarevića u beogradskom donjem gradu postojala mitropolijska crkva Uspenja Presvete Bogorodice. Ovu crkvu sagradio je krajem 13. veka kralj Dragutin Nemanjić. Pozniji izvori obaveštavaju da su u njoj čuvane takve relikvije kao što su mošti svete carice Teofano i Čudotvorna ikona Bogorodice Beogradske. I mitropolijska crkva, kao i drugi hrišćanski hramovi, pretvorena je u džamiju nakon pada Beograda 1521. godine. Nijedan istorijski izvor ne pominje srednjovekovnu crkvu Ružicu u podgrađu Beogradske tvrđave. O njoj pripoveda jedino anonimni narodni pevač u epskim pesmama Ženidba Todora Jakšića i Deoba Jakšića.

Ostaci srednjovekovne Beogradske mitropolije u donjem gradu Beogradske tvrdjave. Foto@Tamara Ognjević

Na prostoru na kome sa danas nalazi hram Rođenja Presvete Bogorodice na Kalemegdanu nekada je bila zgrada barutnog magacina, jedna od tri koje su, prema projektima Nikole Doksata de Moreza, podigli početkom 18. veka Austrijanci. Ovaj objekat pretvoren je već u proleće 1867, vrlo brzo pošto je knez Mihailo preuzeo ključeve Beogradske tvrđave od Turaka, u prvo zdanje crkve Ružice. Bio je to svojevrsni akt povratka hrišćanstva na do juče islamizovanu Beogradsku tvrđavu, ali i čin političke emancipacije srpskog naroda, utemeljen na romantičarskoj ideji obnove starih, srednjovekovnih kultnih središta i tradicije.

Crkva Ružica iz druge polovine 19. veka teško je stradala tokom Prvog svetskog rata, kada su neprijateljski ratni brodovi nemilosrdno bombardovali srpske položaje na Dorćolu i donjem gradu Beogradske tvrđave. Obnovljena je prema projektu ruskog arhitekte Nikolaja Krasnova 1925. godine. Tada su pred njenim vratima postavljene dve bronzane skulpture koje nedvosmisleno ukazuju da je reč o vojničkom hramu – srpski pešadinac iz Prvog svetskog i Balkanskih ratova i vitez iz epohe cara Dušana. Crkva je sve do završetka Drugog svetskog rata bila jedinstvena vojnička bogomolja. Iako je danas dostupna svim vernicima ili radoznalim prolaznicima na Beogradskoj tvrđavi, na nekadašnju namenu hrama na autentičan način podseća crkveni mobilijar napravljen od takozvanog vojnog, ratnog materijala. Tako je Vojnotehnički zavod iz Kragujevca napravio dva polijeleja (crkveni lusteri u obliku kolskog točka) od artiljerisjkih čaura, oficirskih sablji, puščanih i revolverskih metaka. Tri velika čiraka za sveće i dve ikone u tehnici reljefa izliveni su takođe od ratnog materijala u kragujevačkom Zavodu, i danas čine jedinstveni mobilijar Bogorodičine crkve na Beogradskoj tvrđavi.

Polijelej u Crkvi Ružici napravljen od puščane municije i oficirskih sablji kakve je koristila Vojska Kraljevine Srbije u Prvom Svetskom ratu. Foto@Tamara Ognjević

Zahvaljujući upravo svom vojničkom ukrasu Ružica je proglašena jednom od deset najneobičnijih crkava na svetu. A među njene jedinstvene umetničke odlike svakako spada i živopis ruskog akademskog slikara Andreja Bicenka, nastao između dva svetska rata. Bicenko spaja pravoslavni ikonografski šematizam sa estetikom ruskog narodnog stvaralaštva i akademskim realizmom, pa se u Ružici prožimaju kako elementi ruske i srpske umetničke tradicije tako i brojne ličnosti iz srpske i ruske crkvene i državne istorije. Ova tendencija kulminira u sceni Hristove propovedi na gori gde se kao akteri priče pojavljuju – vojni sveštenik Petar Trbojević, kralj Aleksandar I Karađorđević, Kralj Petar I i ruski car Nikolaj II Romanov. Ikonostas u Ružici je delo slikara Rafaila Momčilovića i duboresca Koste Todorovića.

Freska Svete Petke u Crkvi Ružici, Andrej Bicenko, 1925. Foto@Željko Sinobad

Kapela Svete Petke u istočnom podgrađu, udaljena nekoliko koraka od Ružice, zamišljena je kao deo istog sakralnog prostora već u vreme prve gradnje crkve. Smatra se da je prvobitna kapela Svete Petke podignuta u beogradskom donjem gradu početkom 15. veka, kada su kneginja Milica i despot Stefan mošti Prepodobne Paraskeve, u narodu znane kao Petkovica, Petka ili Petkana, doneli u Beograd. Mošti svetiteljke, koja je bila veliko duhovno ohrabrenje hrišćanskim posadama koje su branile Beograd od Turaka, prenesene su u Carigrad 1521, po naređenju Sulejmana Veličanstvenog. Moldavski vojvoda Vasilije Lupul otkupljuje mošti Svete Petke 1641. od Carigradske patrijaršije i prenosi ih u rumunski, crnomorski grad Jaši, gde se one i danas nalaze. Na Beogradskoj tvrđavi, u Kapeli Svete Petke čuva se čestica Petkinih moštiju u znak sećanja na vreme u kome je sveta zaštitnica boravila među Srbima.

Svod Kapele Svete Petke sa predstavama Boga Oca, Boga Sina-Isusa Hrista i Svetog duha, mozaik, Djuro Radlović, 1975-1982. Foto@Željko Sinobad

Nova kapela Svete Petke na Beogradskoj tvrđavi sagrađena je u periodu 1935-1937. godine prema projektu arhitekte Momira Korunovića, na svojevrsnom izvoru isceljujuće vode, koji pominju putopisac poput Gerharda Kornelijusa Driša 1720. u opisu Beogradske tvrđave. Ovaj izvor je presahnuo samo jednom, u periodu između 1915-1918, odnosno u godinama kada je Beograd bio okupiran u Prvom svetskom ratu.

Kapela je dvaput živopisana. Prvi put u klasičnoj fresko tehnici, kao delo akademskog slikara Vladimira Predajevića, profesora na Fakultetu primenjenih umetnosti i kopiste u ondašnjem Muzeju kneza Pavla. Vek ovih fresaka nije bio dug zbog velike vlage koja jednim delom dolazi od izvora, a drugim od neposredne blizine reka čije je ušće nadomak ove građevine, pa je prvobitni živopis zamenjen mozaicima koje je izradio Đuro Radlović u periodu između 1975-1982. Ovo je jedan od uspelijih mozaičkih ansambala nastalih u savremenoj srpskoj crkvenoj umetnosti. Minucioznom tehnikom, živim koloritom, kojim dominiraju zvonka plava boja i zlatni akcenti, prikazan je zanimljiv izbor tema iz profane i crkvene istorije, pored predstava iz takozvanog obaveznog ikonografskog programa unutar pravoslavnog hrama. Tako se na zidovima kapele mogu videti i knez Lazar, kneginja Milica, despot Stefan, Sveti Sava i Sveti Simeon – značajne ličnosti iz srpske srednjovekovne istorije, ali i anđeo koji svojim dodirom pretvara običnu vodu u onu lekovitu – motiv koji povezuje ovaj izvor i biblijsku banju Vitezdu.

Hrist isceljuje slepog i andjeo koji dodiruje vodu iznad izvora – mozaici u Kapeli Svete Petke, Djuro Radlović, 1975-1982. Foto@Željko Sinobad

Kapela Svete Petke jedno je od najomiljenijih stecišta ljudi svih vera, jer se svetiteljki pripisuju razna čudesna javljanja i isceljenja. Ona je najveća pomoćnica ženama i deci, ali i svetac za koga se vezuje čitav niz paganskih običaja, pa i praznoverica. Otuda drveće oko kapele često bude «ukrašeno» crvenim koncima i tračicama, a u šupljine zida kapele ili okolnog stepeništa vernici stavljaju ceduljice sa molitvama. Po dubokom uverenju srpskog naroda Sveta Petka može i da kazni one koji se ogreše o Boga, a često je u naivnoj narodnoj mašti izjednačena kao posrednik u molitvi sa Bogorodicom. Njen dan je petak i to su oni časi kada se prostor oko Ružice i kapele Svete Petke ispune brojnim vernicima koji dođu da se napiju vode sa čudesnog izvora na Beogradskoj tvrđavi.

Tamara Ognjević

istoričarka umetnosti i pisac

© Artis Center 2018

post

Dragulji secesije: Paviljon “Knjaz Miloš” u Aranđelovcu

Ovog leta smo imali sve razloge da budemo ponosni na srpske istraživače, zaštitare i kulturne pregaoce. Na prvom Evropskom samitu kulture u Berlinu, sredinom juna, čak tri projekta iz Srbije dobila su visoko priznanje Evropa Nostra, koje se svake godine dodeljuje za najuspešnije poduhvate u oblasti istraživanja, zaštite i promocije kulturnog nasleđa. Među nagrađenima i obnova Paviljona “Knjaz Miloš” u Aranđelovcu, dragulja ovdašnje secesije o kome nažalost nedovoljno znamo. Istinski poduhvat iza kojeg stoje Kompanija “Knjaz Miloš”, Specijalna bolnica Bukovička Banja i Vlada Kraljevine Norveške. Istovremeno uzbudljiva priča iz srpske istorije i umetnosti s kojom smo se susreli ovog septembra u osunčanom Aranđelovcu, sred jednog od najlepših parkova u Srbiji.

Obnovljeni Paviljon “Knjaz Miloš” u zelenilu velikog parka u Bukovičkoj Banji (Aranđelovac), nadomak letnje pozornice. Foto: Tamara Ognjević

Iako su blagodati mineralnih izvora u Bukoviku poznate još od 1809. kad je tamo boravio Dositej Obradović, tvrdeći da od bukovičke vode utone “u tih i dubok san”, bilo je potrebno da 1835. godine, na poziv kneza Miloša Obrenovića, u ovo mirno selo pod Bukuljom stigne doktor Emerih Lindermajer, načelnik Saniteta srpske vojske i iskusan balneolog (stručnjak za banje i lekovite vode). Ovaj banatski Nemac, rođen u Čakovu 1806, najzaslužniji za istraživanje banja u Kneževini Srbiji, analizu izvora mineralne vode i evaluaciju istih objavio je 1865. u dragocenom delu “Opis mineralnih i lekovitih voda u Knjaževstvu Srbiji”. Na temelji njegovih proučavanja, ali i talasu velike mode banjskih lečilišta u Evropi 19. veka, u Srbiji započinje oblikovanje banjskih centara čiji graditelji i upravitelji nastoje da i domaće banje pretvore u mondenska stecišta po ugledu na Karlove Vari ili Bad Išl. Otuda i arhitektura Koviljače, Bukovičke, Vrnjačke i drugih banja Srbije, baš kao i uređenje tamošnjih parkova, postaju pitanje prestiža i naročit izazov za arhitekete mlade srpske države.

Izvor kisele vode, danas Paviljon “Knjaz Miloš” početkom 20. veka. Fotografija iz kolekcije Narodnog muzeja Aranđelovac.

Odluka da se projekat Paviljona “Knjaz Miloš”, ranije poznatog pod nazivom Izvor Kisele vode, poveri uglednom arhitekti Branku Tanazeviću (1876-1945), profesoru Arhitektonskog fakulteta u Beogradu, rodonačelniku nacionalnog stila u arhitekturi, zasnovanog na originalnim sintezama u ono vreme aktuelne secesije i motiva najčeše pozajmljenih iz srpske srednjovekovne umetnosti, ne iznenađuje. U momentu kada Tanazević 1907. godine projektuje aranđelovački Paviljon, iza njega je već reprezentativno zdanje Telefonske centrale u Kosovskoj 47 u Beogradu. Rođen u Banatu, tačnije u Čakovu, baš kao i dr Lindermajer, Tanazević je 1899. diplomirao Mašinstvo na Tehničkom fakultetu Velike škole u Beogradu, a 1903. arhitekturu u Minhenu. Strastveni je pobornik stvaranja autentičnog stila u srpskoj arhitekturi, izučava srednjovekovno, ali i narodno graditeljstvo Srbije, kao i etnografsku građu u čijem fokusu su primenjena umetnost i tradicionalni zanati, pre svega vez i ćilimarstvo. Ipak, Tanazević, je nemački đak kada je o arhitekturi reč, i njegovo delo nedvosmisleno pokazuje dobro poznavanje kako bečke secesije, tako i istovremenih varijacija ovog stila – art nuvoa u Francuskoj i jugend stila u Nemačkoj. Prožimanje ovih, u onovremenoj Evropi modernih umetničkih stilova sa srpskim graditeljskim nasleđem, primarno dekorativnom plastikom i motivima preuzetim iz narodnog stvaralaštva, oblikovaće Tanazevićev arhitektonski “rukopis”, koji s lakoćom prepoznajemo na zdanju Vukove zadužbine (nekadašnje Ministarstvo prosvete) u ulici Kralja Milana br. 2, Kući braće Nikolić u Njegoševoj 11 ili domu Radisava Jovanovića u ulici Stevana Sremca br. 1 u Beogradu.

Pročelje Paviljona “Knjaz Miloš” u Aranđelovcu. Foto: Tamara Ognjević

Nema ni najmanje sumnje da je Branko Tanazević jedan od onih stvaralaca koji su svoj trajni pečat ostavili, pre svega, u prestoničkoj arhitekturi do 1914. Istovremeno je zanimljivo koliko se o njegovim projektima izvan Beograda malo zna. Paviljon “Knjaz Miloš” iz 1907, jedna od prvih građevina u Srbiji u čijoj gradnji je primenjen armirani beton, spada među manje poznate projekte ovog sjajnog graditelja, koji, zajedno sa slikarom i dizajnerom Dragutinom Inkiostrijem Mednjakom (1866-1942), predstavlja najznačajnije pregaoce na putevima kreiranja nacionalnog stila u arhitekturi i dizajnu Srbije pre Velikog rata.

Maskeron sa ženskim likom i detalj prozora u obliku slova Ω, karakterističnog za secesiju – pročelje Paviljona “Knjaz Miloš” u Aranđelovuc. Foto: Tamara Ognjević

Paviljon “Knjaz Miloš” u Aranđelovcu, koji je za samo devet mesec obnovljen prema projektu arhitekata Jelene Strizović i Aleksandre Lukić iz Odeljenja za urbanizam Opštine Aranđelovac, sagrađen je 1907. sredstvima Aranđelovačke konzorcije, preduzetničke asocijacije koja je 1900. godine dobila prava na eksploataciju izvora kisele vode u Bukovičkoj Banji. Smeli preduzetnici su 1906. godine flaširanu mineralnu vodu sa naročitom etiketom izneli na Sajam u Briselu, a da bi već sledeće godine osvojili Gran pri na Balkanskoj izložbi u Londonu. Do 1910. godine flaširana voda iz Bukovičke Banje potisnuće u prodaji sve ostale flaširane mineralne vode na teritoriji Srbije, a sumnje nema da je “Knjaz Miloš” i danas daleko najpoznatija mineralna voda u našoj zemlji.

Detalj enterijera centralnog dela Paviljona “Knjaz Miloš” u kojem se nalazi česma. Foto: Tamara Ognjević

Navodim sve ove detalje u želji da približim atmosferu i uslove u kojima je Branko Tanazević kreirao Paviljon u Aranđelovcu početkom 20. veka. Arhitekta u prvom naletu stvaralačke enrgije, Tanazević je imao 31. godinu života i bio docent na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu, mlađi kolega tada već slavnog Nikole Nestorovića (1868-1957), koji u isto vreme kada Tanazević projektuje Paviljon u Aranđelovcu, dovršava Beogradsku zadrugu (Geozavod) u beogradskoj Savamali, primenjujući dekorativnu ornamentiku secesije na ovom reprezentativnom zdanju. Aranđelovački konzorcijum raspolaže sredstvima i očigledno želi objekat po ondašnjim evropskim standardima, pa nije neobično što namernik,  kad iz raskošnog parka engleskog tipa stigne do Paviljona, stiče utisak da pred sobom ima zgradu u nekoj luksuznoj evropskoj banji.

Detalj enterijera centralnog prostora Paviljona “Knjaz Miloš” sa česmom izrađenom od venčačkog mermera i maskeronima sa lavljom glavom. Foto: Tamara Ognjević

Ovo remek delo arhitekture secesije, koje čine tri celine (centralna prostorija sa česmom, severno krilo u kojem se nekada flaširala mineralna voda i južno u kojem je prvobitno bio prostor za ispijanje mineralne vode, koji će kasnije smeniti poslastičarnica, a u novije doba umetnička galerija), na prvi pogled ne pokazuju one, Tanazeviću tako drage, nacionalne “intervencije” u okviru lako prepoznatljivih elemenata svojstvenih ovom izrazito dekorativnom stilu.

Enterijer Paviljona “Knjaza Miloša” u Aranđelovcu – centralni deo sa česmom i pogled ka krilu koje je nekada bilo trem za ispijanje vode, a danas je galerija. Foto: Tamara Ognjević

Osnovni nacrt Paviljona je gotovo klasicistički “miran” pravougaoni prostor. Međutim, pažljivijim posmatranjem jasno razaznajemo različite visine krovova i činjenicu da je deo levo od ulaznih vrata ozidan, dok je onaj desno nešto niži i zapravo predstavlja jednu vrstu trema, koja je u međuvremenu zastakljen. Ravan ritam zidova privlačne žute boje smelo perforiraju veliki prozori u obliku grčkog slova omega – Ω – karakterističnog za secesiju. Raskošno dekorisanim pročeljem dominira maskeron sa izuzetno zanimljivim ženskim likom. Kada se bolje zagledamo u taj lik shvatićemo da je veo na glavi i jedna vrsta tepeluka – ženske kape karakteristične za ovdašnju modu 19. veka, kao i đerdan dukata i bisera oko vrata, onaj akcenat nacionalnog koji nedostaje na prvi pogled.

Smelo poigravanje bojama i oblicima – pročelje Paviljona “Knjaz Miloš”. Foto: Tamara Ognjević

Tanazević se poigrava skladno harmonizovanim, ali intenzivnim odnosom boja – žuta fasada, sivo-plavi krov i zeleni detalji stolarije. Maskeron, floralni i geometrijski motivi, kao i vaze na krovnom vencu pročelja su beli. Belo dominira i enterijerom ove jedinstvene građevine na našem tlu, kao rafinirani okvir jednog pažljivo promišljenog prostora čija namena se dramatično razlikuje od one javnih ustanova i privatnih kuća. Zaista, Paviljon “Knjaz Miloš” je po svojoj funkciji specifičan spoj male fabrike i prostora za ispijanje mineralne vode, koji okružuju česmu sa mineralnom vodom. Višenamenski objekat unutar šire banjske celine, u jednom ambijentu koji ima ambiciju da bude mondenski prestižan.

Izvor “Pobeda” (levo) i Paviljon “Knjaz Miloš” tridesetih godina 20. veka. Fotografija Narodnog muzeja Aranđelovac.

Obnovljeni Paviljon “Knjaz Miloš” u Aranđelovcu predstavlja izuzetan estetski doživljaj u zelenilu parka pod Bukuljom, koji je i sam vanredna galerija na otvorenom brojnih modernih skulptura od ovdašnjeg venčačkog mermera, nastalih tokom umetničkih kolonija “Mermer i zvuci” po kojima je Aranđelovac nadaleko poznat. Otuda pomalo zbunjuje nedostatak stručnih tekstova koji se bave ovim zdanjem. Do juče, odnosno do trena kada je tim aranđelovačkih zaštitara dobio prestižnu nagradu Evropa Nostra, Paviljon ne figurira kao vredan spomenik graditeljstva i atrakcija kulturnog turizma u Aranđelovcu. Šta više, mladom recepcionaru luksuznog hotela “Izvor” trebalo je dobrih pet minuta da shvati šta je to o čemu se raspitujem, što bih želela da posetim! A, Paviljon se nalazi na nekih stotinjak metara od ovog hotela, koji je izvesno i najveća galerija kopije dela Paje Jovanovića u zemlji.

Etikete mineralne vode “Knjaz Miloš” sa slikama Paviljona u Aranđelovcu. Foto: Tamara Ognjević

Naposletku, svaki put kad bacimo pogled na etiketu mineralne vode “Knjaz Miloš” videćemo Tanazevićev Paviljon u Aranđelovcu – istinski dragulj secesije u raskošnoj, a nedovoljno poznatoj riznici kulturnog nasleđa Srbije. Dobar povod da se zapitamo otkud baš ova slika na popularnoj mineralnoj vodi, da li taj objekat zaista postoji i kako da ga posetimo.

Tamara Ognjević,

istoričar umetnosti i pisac

©Artis Center 2018