post

Predavanje: Sveti Sava i gastronomija – od hobotnica do pereca

POPUNJENO!!!

Subota, 27. januar, 11 časova – Share Square, Koče Popovića (nekadašnja Zagrebačka, Savamala) br. 4

Prijavljivanje obavezno – ograničen broj mesta!

Artisove Svetosavke priče su već jedna vrsta naše januarske tradicije kojom započinjemo novi ciklus šetnji, putovanja, predavanja i drugih programa u svakoj novoj godini. Ovog puta baš na dan kad se praznuje najveći srpski svetitelj, predavanjem uz kafu i degustaciju kolača, posebno kreiranog povodom priče o tome kako su Sveti Sava i njegova epoha, shvatali ishranu.

Pričaćemo o simbolizmu hrane u srednjem veku, ondašnjoj monaškoj trpezi, razumevanju onoga što srednjovekovni čovek naziva “prirodnim kvalitetom”, manastirskim tipicima kao svojevrsnim pravilnicima o načinu života monaške zajednice, s posebnim osvrtom na one njihove sadržaje koji se tiču hrane i kulture obedovanja. Otkrićemo zašto Sveti Sava toliko insistira na hobotnicama i morskim plodovima u ishrani monaha, šta je “ukrop sa kiminom” koji smatra zdravstvenom preventivom, na koji način posmatra gozbe i javna okupljanja, kako vidi hranu kao lek u svakodnevici vremena u kome je živeo i delao kao prosvetitelj. Saznaćemo, takođe, kako su perece, pecivo svojstveno germanskom gastronomskom nasleđu, postale svetosavske.

Tajna večerea, detalj freske, Bogorodica Ljeviška, 14. vek

Biće to prilika da se sretnemo i sa specijalnim izdanjem časopisa “Blic Žena”, koje izlazi upravo 27. januara, a u kome smo sarađivali na realizaciji sedam jela sa srednjovekovnog menija na temelju istraživanja sprovedenih u okviru Artisovog projekta “Živeti prošlost – Srpska srednjovekovna gastronomija”, koji je Međunarodni savet muzeja (ICOM) nagradio kao projekat godine 2017. 

Posebno iznenađenje predstavljaju kolači, koje ćemo premijerno degustirati, a koje kreira naš partner na projektu “Poslastičarnica”, najstarija slatka kuća u Beogradu – “Pelivan”. 

Cena programa: 900 RSD

(Cena obuhvata i posluženje – jedno piće i kolače)

Prijavljivanje mejlom ili telefonom:

office@artiscenter.com

065 864 38 00

© Artis Center 2018

post

Jednorog u Bogorodici Ljeviškoj

Mitsko biće – jednorog, jedan je od najintrigantnijih motiva srednjovekovne umetnosti. Pomen jednoroga nas u prvom redu asocira na teme svojstvene zapadnjačkoj umetnosti, a pre svega na čuvene flamanske tapiserije nastale oko 1500. godine, njih šest, koje nose popilarni naziv Dama s jednorogom, a mogu se videti u Muzeju srednjeg veka Klini, u Prizu, u prostoru nekadašnje čuvene opatije, nadomak Univerziteta Sorbona, katedrale Notr Dam i starog Marea, srca srednjovekovnog Pariza. Jednorog kao tema je gotovo nepoznat takozvanom Vizantijskom umetničkom krugu u koji se svrstava i veći deo značajnih graditeljskih i umetničkih ostvarenja nastalih u srpskim zemljama srednjeg veka. Pa, ipak, u svakom pravilu postoje izuzeci o čemu svedoči i priča o jednorogu u crkvi Bogorodice Ljeviške u Prizrenu. Priča pisana perom jednog od najvećih autoritete ovdašnje istorije umetnosti, profesora Svetozara Radojčića.

Jednorog u Bogorodici Ljeviškoj, 14. vek

U kuli Bogorodice Ljeviške na prvom spratu više prozora na zapadnom zidu raspoznaju se jako oštećeni ostaci jedne freske koja pokazuje dosta neobičan prizor: iz razjapljenih usta neke nemani raste visoko drvo na kome stoji jedan mlađi čovek u dugoj haljini; ispod nogu čovekovih, desno i levo od drveta, ustremile su se na njega neke životinje neodređenog izgleda; pri korenu naslikan je sa svake strane jedan miš (jedan beo, druga crn), a gore od leve strane, juri na čoveka „inorog“ (licorne-jednorog), dok od desne strane prilazi neki mladić sa isukanim mačem. Restaurator Milan Lađević pokazao mi je iznad inoroga jedva primetne ostatke natpisa koji se više ne može čitati; tekst je, bez svake sumnje, objašnjavao naslikanu scenu.

Priča o sujeti ljudskoj iz romana o Varlaamu i Joasafu, Bogorodica Ljeviška, Prizren, početak 14. vek

Sudeći po očuvanim delovima i ostalim bolje očuvanim freskama u ovoj prostoriji, kompozicija je iz 14. veka, iz prvih decenija stoleća. Ova freska ilustruje jednu priču iz popularnog romana ο Varlaamu i Joasafu, koji je preveden i na srpski.

Varlaam i Joasaf slave se kao sveci 27. novembra u pravoslavnoj i katoličkoj crkvi. Roman ο njima ima jednu od najčudnijih sudbina u svetskoj književnosti. Njihovo žitije pripisivano je Sv. Jovanu Damaskinu sve do 1859. godine, do dana kad je Edouard Laboulaye, u jednom članku u Journal des Débats najjasnijim argumentima dokazao da žitije pravoslavnog Sv. Joasafa, katoličkog Josafata, pretstavlja ustvari prepričani život Bude.

Pokazalo se da je roman u raznim verzijama, bilo u prozi: ili u stihovima, postojao u srednjevekovnim književnostima Grka, Slovena, Arapa, Jevreja, romanskih i germanskih naroda. Na zapadu je roman, u skraćenom obliku, stekao popularnost preko Zlatne legende (Legenda aurea).

Kod nas se poznavanje romana o Varlaamu i Joasafu može pratiti od 13. veka. Sv. Sava dobro je znao priču o Joasafu, carskom sinu koji je postao isposnik. Na studeničkim freskama iz 1209 godine, izrađenim za Savinog igumanovanja i njegovom brigom, nalazi se i lik mladog carevića Joasafa u bogatom odelu sa bisernim vencem na glavi. Varlaam i Joasaf slikaju se u crkvama velikih srpskih manastira skoro redovno: u Studenici (1209), u Mileševi (oko 1235), u Gračanici (1320-21), da ne nabrajam dalje. Iz toga se može zaključiti samo da su oba svetitelja bila popularna, verovatno zaslugom Svetog Save, kome je Joasaf mogao da posluži kao uzor.

Od srpskih pisaca Varlaama i Joasafa spominje prvi arhiepiskop Danilo, u životu kralja Milutina, u pasusu u kome se govori o izboru Nikodima za arhiepiskopa. Primeri iz slikarstva 13. i 14. veka i spomen kod Danila svedoče samo da su obe ličnosti po svojim delima bile dobro poznate.

Freska u Bogorodici Ljeviškoj ne odnosi se direktno na glavne junake romana; ona ilustruje jednu od priča koje su u roman umetnute, ali koje su često i same, odvojeno, prepisivane.

U romanu ima devet priča koje je Varlaam pričao Joasafu: priča o četiri kovčega (nju je iskoristio Šekspir u svom Mletačkom trgovcu), priča o slavuju, o inorogu, o tri druga, o mudrom kralju, o siromašnom ali zadovoljnom bračnom paru, o mladiću i smernoj devojci, priča o srniću i o snazi ženske ljubavi. Od navedenih priča jedna od najpopularnijih bila je priča o inorogu, koju je na svoj način obradio L. N. Tolstoj.

Ona ima uglavnom ovu sadržinu: neki čovek, bežeći od inoroga upadne u provaliju i srećom se zakači za jedno drvo; taman kad je pomislio da se spasao, primeti da drvo na kome stoji podgrizaju dva miša, jedan beo a drugi crn; pogledavši u dno provalije vide strašnog zmaja sa ogromnim ždrelom iz koga je izbijao plamen; u tim mukama on primeti da su mu ispod oslonca za noge iz stene iznikle četiri aspide; u najvećem očajanju desi mu se prijatno iznenađenje: sa grane drveta poče da kaplje med; i čovek zaboravi sve opasnosti i stade sa slašću da kupi kapljice meda.

Bogorodica Ljeviška, zapadna fasada, Prizren.

U priči se odmah daje i tumačenje. Prizor je slika ovozemaljskih slasti: inorog je personifikacija smrti, provalija je svet, a drvo je život — drvo koje stalno podgrizaju dva miša, personifikacije dana i noći — vremena; četiri aspide pretstavljaju četiri stihije od kojih je sastavljeno telo čovečije. Ždrelo pretstavlja vrata ada, a kapljice meda simvol su ovozemaljske slasti. Prepričani tekst uzeo sam iz šišatovačkog rukopisa, iz godine 1518, ali se on poklapa doslovno sa starijim očuvanim prepisima iz 14. veka; prema tome može se, bez ikakve rezerve, upotrebiti kao komentar za prizrensku fresku. Tekst priče poklapa se sa freskom u svim pojedinostima sem jedne. Onaj, čovek sa mačem na fresci je suvišan. Priča o inorogu vajana je i slikana u direktnoj vezi sa romanom ili, još češće, odvojeno kao simvol ništavila ovozemaljskih slasti. Reljefi na talijanskim crkvama, naprimer u baptisteriju u Parmi i kapeli Sv. Isidora u mletačkom Sv. Marku, nastali su po verziji priče kako je sačuvana u Gesta Romanorum, u tekstu koji je preveden i na staroslovenski pod istim naslovom kao „Rimskie djejanija“. Ova istočnjačka priča bila je i na Zapadu toliko poznata da se javlja i na predmetima umetničkog zanata.

Svetozar Radojčić,

istoričar umetnosti

Jedna scena iz romana o Varalaamu i Joasafu u crkvi  Bogorodice Ljeviške

(odlomak iz teksta objavljenog u Starinaru. n. s. 3-4 , Beograd, 1952-1953)

© Artis Center 2018

 

post

Viljuške u srednjovekovnoj Srbiji

Tajna večera, unutrašnja priparat, Studenica, 13. vek (?)

Na zapadnom zidu unutrašnje priprate Bogorodičine crkve u manastiru Studenica naslikana je nesvakidašnja freska s motivom Tajne večere. Za raskošnim ovalnim stolom čija ploča je napravljena od najfinijeg mermera, polukuružno raspoređeni sede apostoli tako da gravitiraju od Isusa Hrista na levoj strani ka Svetom Petru na desnoj. Mirni ritam kompozicije na kojoj je svakoj ličnosti data autentična karakterizacija lika, oživljavaju naglašeni pokreti dvojice. Na levoj strani je Jovan Bogoslov krenuo da nasloni glavu na grudi Hrista, koji u jednoj ruci drži obredni hleb-naforu, dok drugom blagosilja kupu s vinom koja je postavljena ispred njega. Istovremeno Juda Iskariotski, naslikan u središtu kompozicije, smelim pokretom grabi ribu iz činije zanimljivog oblika koja dominira stolom dostojnim vladara. I Hrist i apostol Petar, naslikan u času kada se sprema da nožem zaseče u okrugli hleb, sede na visokim stolicama nalik prestolima sa naročitim podmetačima za noge. No, ono što najviše privlači pogled na ovoj zanimljivoj, izuzetno naslikanoj fresci jesu – viljuške. Čak dva tipa viljušaka sa dva i tri zupca gotovo razmetljivo štrče među hotimično raspoređenim repama i komadićima hleba.

Tanjir od majolike, dvozuba viljuška i nož, srednjovekovni arheološki nalazi sa područja Starog Rasa, Muzej “Ras”, Novi Pazar. Foto@Tamara Ognjević

Tajna večera iz unutrašnje priprate Bogorodičine crkve u Studenici jedinstvena je pojava među srpskim, ali i vizantijskim, pa i zapadnjačkim srednjovekovnim likovnim predstavama ove popularne teme upravo zbog viljuški koje vidimo na trpezi. Slikarstvo unutrašnje priprate s početka 13. veka obnovljeno je 1568. godine, kada je preduzeta prva velika restauracija Bogorodičine crkve u Studenici. Do sadašnje analize starijeg i mlađeg slikanog sloja ukazuju da su iguman Simeon i ondašnje studeničko bratstvo nastojali da u drugoj polovini 16. veka s jedne strane ponove prvobitni stilsko-ikonografski obrazac, ali i da dodaju određene elemente kojih u ranijem živopisu nije moglo biti. U tom smislu, i freska Tajne večere iz Studenice odslikava znatno stariju shemu u okviru koje viljuške, iako izuzetne po sebi u ikonografskom smislu, ipak stvaraju izvesnu nedoumicu. Da li su one zaista deo prvobitne freske ili predstavljaju dodatak iz 16. veka?

Forma i mesto dvozubih viljuški na studeničkoj fresci sugerišu upotrebu viljuški u svrhu konzumacije hrane. Dve dvozube viljuške u paru s noževima oštrog vrha naslikani su ispred Hrista i apostola Petra na način kako se postavlja pribor za ručavanje, dok se velika trozuba viljuška, očigledno u funkciji sprave za serviranje jela, nalazi u sredini stola. Upravo ovakav način, očigledno individualnog postavljanja escajga mogao bi, a na osnovu poznatih obrazaca iz srednjovekovne kulture obedovanja da nam sugeriše da su i viljuške i noževi pozniji dodatak na studeničkoj fresci. Naime, praksa zajedničkog korišćenja čaša, tanjira i escajga zadržala se sve do 16. veka u evropskoj kulturi obedovanja.

Najstarije informacije vezane za viljuške u vlasništvu srpskih vladara i vlastele potiču iz prve polovine 15. veka. Među navedenim predmetima najeksplicitniji je opis escajga Stjepana Vukčića Kosače (1404-1466), hercega od Svetog Save, koji je bio načinjen od srebra, korala i gorskog kristala. Kosačin skupoceni escajg, najverovatnije dobavljen iz Venecije, opisom podseća na nož i viljušku od srebra i korala, izrađene krajem 16. veka u vencijanskim radionicama, koji se danas nalaze u kolekciji Umetničkog instituta u Mineapolisu (SAD).

Escajg od srebra i korala, Venecija, 16. vek, Umetnički institut u Mineapolisu, SAD

Viljuške sa studeničke Tajne večere neuporedivo su skromnije od venecijanskih primeraka iz Mineapolisa, međutim one dvozube gotovo su identične gvozdenim viljuškama pronađenim u manastiru Sopoćani u širokom vremenskom periodu od 1973. do 1986. godine. Četiri dvozube viljuške prosečne dužine oko 15,5 cm sa zupcima prosečne dužine 5 cm izrađene su od kovanog gvožđa, jednostavne obrade bez ornamenata i vrlo fragilne. Deluju kao pribor korišćen da bi se njime jelo voće ili kolači, pre nego meso ili neka druga, robusnija hrana.

Prva viljuška (Muzej „Ras“, Novi Pazar, inv. br. 3) iz ovog zagonetnog seta otkrivena je 1973. u sloju šuta. Gotovo deceniju kasnije u severnom konaku pronađene su još dve (Muzej „Ras“, Novi Pazar, inv. br. 495 i 496), dok je poslednja pronađena tokom arheoloških istraživanja manastirskog kompleksa 1986. u južnom konaku unutar sopoćanskog utvrđenja (Muzej „Ras“, Novi Pazar, inv. br. 1888). Do sada nisu publikovane, niti je na njima sprovedena temeljna stručna analiza, pa je moguće izneti samo nekoliko utemeljenih pretpostavki. Prema obliku, materijalu i izradi one se s velikom sigurnošću mogu smestiti u pribor za obedovanje nastao pre 1690. godine koja predstavlja krajnju hornološku odrednicu za uobičajenu periodizaciju srednjeg veka na tlu srpskih zemalja. Intrigira pretpostavka da su nastale na tlu Srbije, u domaćim radionicama, budući da nije reč o predmetima luksuzne izrade. Najverovatnije na širem području srednjovekovnog Rasa. Bez obzira na činjenicu dislociranosti u odnosu na manastirsku kuhinju, odnosno trpezariju u trenutku kada su pronađene, brojni elementi sugerišu da pripadaju istom kompletu pribora za jelo, i da su najverovatnije korišćene kao desertne viljuške. Upoređene sa svojim stilskim, a možda i hronološkim parom sa studeničke freske, a na osnovu svega što znamo o poreklu i upotrebi konzumne viljuške u srednjem veku, spontano se nameće misao da je pojava viljušaka na potonjoj znak prestiža koji ima za cilj da ukaže na činjenicu da se ovaj prizor nalazi u vladarskoj zadužbini, mauzoleju rodonačelnika dinastije samostalnih i vrlo moćnih vladara srednjovekovne Srbije.

Tamara Ognjević,

istoričarka umetnosti i gastroheritolog

Kraći izvod iz naučnog rada, koji u celini možete pročitati OVDE  

© Artis Center