Piše: mr Tijana Stanković Pešterac

Ser Lojd Grosman (Loyd Grossman), višestruko talentovani američko-britanski autor, u svom delu Slon u Rimu: Bernini, papa i stvaranje večnog grada (An Elephant in Rome: Bernini, The Pope and The Making of the Eternal City, London: Pallas Athene, 2020) daje sveobuhvatnu sliku Rima 17. veka, baroka i katoličke crkve, osvetljavajući naročito odnos između genija Đovanija Lorenca Berninija (1598–1680) i njegovog glavnog pokrovitelja, pape Aleksandra VII (1655–1667). Poput vremeplova, knjiga vodi čitaoca kroz važne istorijske događaje i ključne aktere Berninijevog vremena u Rimu i Evropi, omogućavajući dublje razumevanje konteksta u kojem je stvarao ovaj izuzetni umetnik.

Ipak, njegova vrednost nije ograničena na hronološki ili istorijski okvir. Rim je ljude oduvek privlačio, pa su učeni ljudi i umetnici u njemu neretko boravili mesecima ili godinama, diveći se njegovim arheološkim slojevima, njegovim oronulim i sačuvanim lepotama. Boravak u Rimu im je omogućavao sticanje klasičnih znanja (iz latinskog jezika, arheologije, istorije, istorije umetnosti i sl.), umetničko sazrevanje i pružao im neiscrpnu inspiraciju. Tako su se među poštovaocima Večnog grada našli i mnogi književnici – od Getea, Stendala, Šelija, Kitsa, Bajrona, preko Gogolja, Turgenjeva, Dostojevskog i Gorkog, pa sve do naših pisaca poput Crnjanskog, Andrića, Vinavera i Dučića.

Tako i Grosmanova knjiga počinje epigrafima – najpre francuskog naučnika i političara Čarsa de Brosa iz 18. veka, a potom Getea, na čije je stvaralaštvo i boravak u Rimu posebno uticao. Razume se da Grosman deli Geteovo mišljenje: Kao što u Rimu, pored živih Rimljana, obitavaju i skulpture, tako postoji svet privida, daleko, gotovo još snažniji od stvarnog sveta, u kojem većina ljudi zapravo živi[1].

Iako se autor najviše zadržava na periodu baroka, sa stranica ove knjige često proviruje i antički Rim. Podsećajući na materijalne tragove drevnog grada, autor postepeno daje širu i puniju sliku Rima, čineći ga razumljivijim i življim. Grosman prati blisku saradnju između Berninija i devet uzastopnih papa[2], koncentrišući se najviše na Fabija Kiđija, papu Aleksandra VII, koji je nastavio grandiozni razvoj grada započet za vreme pape Siksta V.

Posebnu pažnju posvećuje delu koje na mnogo načina simbolizuje blizak odnos između pape i slavnog umetnika – nesvakidašnjoj skulpturi slona, koji nosi obelisk sa hijeroglifskim natpisom. Ovo delo nalazi se na Minervinom trgu (Piazza della Minerva), ispred crkve Santa Marija sopra Minerva i u neposrednoj blizini veličanstvenog hrama svih bogova Panteona, najbolje očuvanog spomenika iz rimskog doba. Кada se skulptura slona posmatra spreda otkriva se gotovo nestvaran pogled na Panteon sa njegove zadnje strane. Crkva Svete Marije (Santa Maria sopra Minerva), podignuta je na ruševinama antičkog hrama posvećenog boginji Izidi.

Ona danas predstavlja jedinu rimsku crkvu izgrađenu u gotičkom stilu (među više od 900 crkava u Rimu). Izidin hram sazidan je u vreme vladavine imperatora Domicijana i tom prilikom je zajedno sa drugim predmetima egipatskog porekla, u Rim dopremljen i ovaj obelisk. Prisustvo svetilišta posvećenih egipatskim božanstvima u prestonici ne iznenađuje, budući da je od 3. veka nove ere religijski sinkretizam postao jedno od obeležja rimske vere.

Ljubav autora prema Rimu rođena je prilikom prve njegove posete Večnom gradu, nakon što je video i bio inspirisan skulpturom slona koji nosi obelisk. Iz fascinacije ovim neobičnim Berninijevim delom očigledno je nastala ova knjiga, koja je toliko nadahnuto sastavljena da čitaoca neretko ostavlja bez daha – burni događaji i intrige koji su pratili nastanak skulpture nižu se jedan za drugim, stvarajući uzbudljiv i živopisan narativ. Pored već starog i bolesnog pape Aleksandra VII, u priču je uveden i dominikanski monaški red, čiji se manastir nalazi pored crkve Santa Marija sopra Minerva. Iako važan, ovaj red u tadašnjem Rimu nije imao isti uticaj kao dominantni jezuitski red, a činjenica da je i sam Bernini bio simpatizer jezuita nije beznačajna za tok naracije. Detaljno istraživanje navelo je Grosmana na smelu autorsku interpretaciju lika slona. Po njegovom mišljenju, ovaj pahiderm skoro deluje antropomorfno i likom podseća na samog papu Aleksandra VII, što je u skladu sa činjenicom da Berniniju nije bila strana ni karikatura. Drugo tumačenje navodi čitaoca na zaključak da je Bernini bio izrazito samouveren čovek, ne samo zbog svog vanrednog talenta i impresivnih dela koja je stvorio, već i zbog svesti o svom visokom položaju u papskim krugovima, što mu je davalo osećaj nedodirljivosti. Grosman pretpostavlja da je položaj tela slona – okrenut zadnjicom prema dominikanskom manastiru, sa repom blago pomerenim u stranu, kao da se sprema da obavi veliku nuždu – bio namerno osmišljen. Iako ovakva scena deluje nedostojno za jedan papski spomenik, skatološki humor nije bio neuobičajen u rimskom baroku.

Poznato je da je u realizaciji Berninijevih dela učestvovao veliki broj umetnika, inženjera i zanatlija iz njegove radionice, koji su mu omogućavali da sprovede u delo brojne grandiozne projekte – od kolonade Trga Sv. Petra i prestola Sv. Petra u apsidi bazilike Sv. Petra, preko kraljevskog stepeništa u Vatikanu, grobnice pape Aleksandra VII, crkve Sant Andrea al Kvirinale, do urbanističkog preuređenja Pjace del popolo itd. Poznato je i ime vajara koji je po nacrtu Berninija izradio skulpturu slona – Erkole Ferata. Govoreći o ovoj temi, Grosman nam prikazuje i nešto što se retko sreće u literaturi: nekoliko predloga za nacrt spomenika sa alegorijskim ili snažnim muškim figurama, poput Herkula, koje nose obelisk, kao i nacrt za obelisk koji je trebalo da bude podignut u ranim godinama papstva Urbana VIII Barberinija u bašti palate njegove moćne porodice. Autor posebnu pažnju posvećuje motivu slona, ukazujući na okolnost koju savremeni posmatrači često zanemaruju – u Berninijevo vreme susret sa ovom egzotičnom životinjom u Rimu nije bio moguć. Slon koji je dopremljen u grad 1630. godine izazvao je ogromno interesovanje stanovništva spremnog da plati kako bi ga videlo, budući da se takva prilika ukazala prvi put nakon više od jednog veka.

Napisana britkim jezikom, knjiga je lako razumljiva. Na 320 strana nalazi se 130 izvanrednih ilustracija u boji koje značajno doprinose razumevanju teksta. Pored fotografija i reprodukcija umetničkih slika i skulptura, među njima su i važni arhivski dokumenti, kao i nacrti Berninijevih projekata, karta Rima iz 1676. koju je izradio Đovani Batista Falda, ilustracije iz knjiga nemačkog jezuite Atanasijusa Kirhera iz doba pape Inoćentija X i drugo.

Na karti Rima iz 1676. označene su pozicije na kojima se danas nalazi 13 egipatskih obeliska, što je poslužilo kao ilustracija za poseban segment knjige posvećen ovom fenomenu. Rim je grad sa najvećim brojem ovakvih spomenika, koji su iz Egipta dopremani još od vremena imperatora Avgusta – bilo da je reč o originalnim obeliscima sa ili bez hijeroglifskih natpisa ili onim koje su imperatori naručivali za svoje propagandne svrhe. Tokom srednjeg veka mnogi od njih su bili zaboravljeni – izlomljeni, oboreni ili zatrpani – da bi ih papa Sikst V, koji je prvi započeo sistematsko urbanističko planiranje Rima, ponovo doveo u žižu interesovanja, reinterpretirajući ih kroz hrišćansku prizmu i naredivši njihovo postavljanje ispred najvažnijih rimskih crkava, gde su služili kao orijentiri za hodočasnike. Za poduhvat spuštanja, transporta i ponovnog podizanja – zadatak težak po stotinu tona – bio je zaslužan arhitekta i inženjer Domeniko Fontana iz Tićina. Svest o složenosti ovog posla vidljiva je iz činjenice da je svaka akcija vezana za postavljanje obeliska ispred crkve Sv. Petra detaljno dokumentovana u velikoj ilustrovanoj knjizi i ovekovečena freskom na zidu Vatikanske biblioteke. Ovaj deo knjige može poslužiti kao praktičan vodič za strastvene ljubitelje Rima koji se nađu u potrazi za obeliscima.

Knjiga An Elephant in Rome prvi put je objavljena 2020. godine (ponovo 2023. godine) u izdanju Pallas Athene. Odmah po izlasku postala je bestseler na Amazonu, a proglašena je i knjigom godine po podacima The Times i Sunday Times. Knjiga je imala veliki medijski odjek i o njoj su pisali The Daily Telegraph, The Times, TLS, Financial Times, Literary Review, BBC History Magazine, The Idler, Country Life, Catholic Herald, The Tablet, Reader’s Digest, Art UK i drugi.

Ser Lojd Grosman predstavlja jedinstvenu pojavu među savremenim istoričarima umetnosti. Doktor istorije umetnosti i specijalista za renesansu, on je i univerzitetski profesor, ali je u široj javnosti najpoznatiji po svom medijskom angažmanu i bavljenju materijalnim i nematerijalnim kulturnim nasleđem. Njegovo zalaganje za očuvanje nasleđa donelo mu je brojna priznanja u Velikoj Britaniji, uključujući i više počasnih doktorskih titula (2007–2014) za doprinos kulturnom nasleđu i turizmu.

Stiče se utisak da Grosman svoju ljubav prema Večnom gradu delimično poredi sa onom koju je, boraveći u Rimu početkom 19. veka u hotelu sa pogledom na Pjacu dela Minerva, doživeo francuski pisac Stendal. On je uveo pojam hiperkulturemija, iz koga je kasnije proizašao termin Stendalov sindrom – stanje koje nastaje usled preterane izloženosti velikoj umetnosti i praćeno je simptomima poput ubrzanog rada srca, vertiga i konfuzije. Upravo ovakvo iskustvo očekuje pravog ljubitelja umetnosti i istorije kada se nađe u Rimu: svi slojevi grada, njegovi muzeji, raskošne crkve prepune umetničkih dela, obelisci i antičke ruševine – ostavljaju bez daha. Kao sveobuhvatan vodič, Grosmanova knjiga, nudi brojne odgovore na pitanja koja se neminovno nameću svakome ko nastoji da razume ovaj grad.

[1]As in Rome there is, apart from the Romans, a population of statues, so apart from this real world there is a world of illusion, almost more potent, in which most men live

[2] Pavle V, Grgur XV, Urban VIII, Inoćentije X, Aleksandar VII, Klement IX, Klement X, Inoćentije XI

©Artis Center 2026